Bu son derece derin ve önemli soruyu, Bediüzzaman Said Nursî’nin kendi eserleri, hayat tarzı ve metodolojisi (mesleği) ışığında, titizlikle cevaplamaya çalışacağım. Amacım, tarihî bir tahmin yürütmek değil, alimin kurduğu usul ve prensiplerden hareketle, bugün karşılaşacağı bir "mesele"ye nasıl yaklaşacağına dair tutarlı bir çerçeve çizmektir.
Giriş: Neden Bu Soru Zor ve Neden Cevaplanabilir?
Bediüzzaman, 20. yüzyılın en sarsıcı dönüşümlerine şahit olmuş, Osmanlı’nın yıkılışı ve Cumhuriyet’in kuruluşunu görmüş bir âlimdir. Onun Mustafa Kemal Atatürk ve onun öncülük ettiği rejimle ilgili bire bir diyalogu veya doğrudan bir eseri yoktur. Ancak, "Eski Said"den "Yeni Said"e evrilen tavrı, iman hizmetini merkeze alan mesleği ve yüzlerce sayfada işlediği prensipler, bize sağlam bir navigasyon haritası verir. Bu haritaya göre yol alırsak, cevap kendiliğinden belirginleşir.
1. Temel Prensip: Şahıslar Değil, Cereyanlar (Akımlar) ile Mücadele
Bediüzzaman’ın en temel ve ayırıcı vasfı, mücadelesini şahıslara değil, fikirlere ve manevî akımlara yöneltmesidir. Bunu binlerce yerde ifade eder:
“Şahıslar fânidir, cereyanlar bakîdir. Biz, düşmanlık noktasında şahıslara değil, o şahısların temsil ettiği menfî cereyanlara bakıyoruz.” (Kastamonu Lahikası)
“Ben, kemâl-i insaniyetle, bütün kuvvetimle dünyada bir tek düşmanım yok. Yalnız bir tek düşmanım vardır: O da dinsizliktir.” (Emirdağ Lahikası)
Bugüne Uyarlama:
Bugün yaşasaydı, Bediüzzaman’ın muhatabı “Mustafa Kemal Paşa” ismi değil, onun şahsında tecelli eden ve sonrasında kurumsallaşan “sekülerizmin mutlaklaştırılması, dinin kamusal ve vicdani alandan tamamen dışlanarak sadece bir folklor/özel ritüel haline getirilme projesi” olurdu. Atatürk’ü tarihî bir aktör olarak görür, ancak asıl eleştiri oklarını, onun ötesindeki “iman ve ahireti inkâr eden, materyalist ve pozitivist dünya görüşü”ne yöneltirdi. Zira aynı cereyan, başka isimler altında Fransa’da, Sovyet Rusya’da, Çin’de de zuhur etmişti. Mesele şahıs değil, küresel bir fikrî saldırıydı.
2. Tarihî Tavır: Doğrudan Cephe Almamak, İman Hizmetini Tahkim Etmek
Hayattayken Bediüzzaman’ın tavrı çok nettir:
Hiçbir zaman Atatürk’e kişisel hakaret, sövgü veya tekfir içeren bir beyanda bulunmamıştır.
Devletin kurucu figürüne doğrudan saldırmayı, “müsbet hareket” prensibine ve ülkenin sosyal birliğine zarar verecek bir tarz olarak görmüştür.
Buna karşılık, rejimin dine ve dindarlara yönelik baskıcı uygulamalarına (şapka kanunu, ezanın Türkçe okutulması, din eğitiminin kaldırılması, tekkelerin kapatılması, dindar insanların takibi) karşı fikrî ve sivil itaatsizlikle direnmiştir. Risale-i Nur, bu baskı döneminde bir “iman kalesi” olarak inşa edilmiştir.
Bugüne Uyarlama:
Bugün yaşasaydı, muhtemelen:
Sosyal medyada veya kamusal alanda “Atatürk düşmanlığı” yapan bir dil kullanmazdı.
“Kemalizm”i veya “Atatürkçülük”ü, imanî bir mesele haline getirip, Müslümanların kimliğini buna göre tarif ettiren bir “istikamet kırıcı” olarak görürdü. Yani, “Sen Atatürkçü müsün, değil misin?” sorusunun, “Sen Müslüman mısın?” sorusunun önüne geçmesini büyük bir tehlike addederdi.
Tüm enerjisini, “Cumhuriyetin pozitif kazanımları (bilim, teknoloji, hukuk devleti) ile İslam’ın iman hakikatleri arasında suni bir çatışma kurulmasına” karşı çıkmaya ve bu ikisini barıştıracak bir tefsir (Risale-i Nur) sunmaya verirdi.
3. Kritik Ayırım: Tarihî Atatürk vs. İdeolojik Atatürkçülük / Putlaştırılmış Atatürk
Bediüzzaman’ın en keskin çıkışları “taassup” ve “istikbâd-ı manevî” (manevî baskı, düşünce diktatörlüğü) iledir. Ona göre hakikat, özgür ortamda tecelli eder.
“Hürriyet-i vicdan, düstur-u esasımızdır.”
Bir şahsı, eleştirilemez, dokunulmaz, mutlak doğru bir konuma yerleştirmenin, ona değil, hakikate ve topluma yapılan bir zulüm olduğunu söyler.
Bugüne Uyarlama:
Bugün yaşasaydı, muhtemelen şu iki şeyi birbirinden kesinlikle ayırırdı:
Mustafa Kemal Atatürk – Tarihî Şahsiyet: Onu, “kaderin, çöken bir imparatorluğun enkazından yeni bir devlet çıkarmak için istihdam ettiği bir asker ve devlet adamı” olarak görürdü. Hasenatı ve seyyiatıyla, tarihin içinde yerini almış bir beşer. Bediüzzaman, “Bir şahsın hasenatı seyyiatına, seyyiatı hasenatına feda edilmez” prensibiyle, ne körü körüne yüceltme ne de topyekûn şeytanlaştırma tuzağına düşerdi.
Atatürkçülük / Kemalist İdeoloji – Putlaştırma Aracı: Onu, “bir beşerin, vazgeçilmez, eleştirilemez, alternatifsiz bir dinî/siyasî otorite merkezi haline getirilmesi projesi” olarak ele alırdı. Bu, onun deyimiyle “heva ve hevesi ilahlaştırmak” veya “nâmeşru bir velayet” tesis etmek anlamına gelirdi. Buna karşı çıkardı. Ama bu karşı çıkış, o şahsı hedef alan bir nefret söylemi değil, “hakikatin ve hürriyet-i fikrin savunulması” şeklinde olurdu. “Atatürk’e saygı duymayan vatandaş olamaz” gibi bir anlayışı, en ağır ifadeyle “manevî istibdat” olarak niteler ve iman ve vicdan hürriyetine aykırı bulurdu.
4. Dil ve Üslup: Müsbet Hareket, İlham Değil İspat
Bediüzzaman’ın dili, çağdaşlarının aksine, öfke ve husumet değil, ikna ve inşa dilidir.
“Müsbet hareket: Menfî hareket etmemek. Yani, birinin fenalığından dolayı başkalara da adavet etmek veya onun alkışlanmayan bir hareketinden dolayı başkaların meziyetlerini inkâr etmek değil.” (Lem’alar)
“Bizim düşmanımız cehalet, zaruret, ihtilaftır. Bu üç düşmana karşı sanat, marifet, ittifak silahıyla cihad edeceğiz.”
Bugüne Uyarlama:
Bugün yaşasaydı:
YouTube’da Atatürk karşıtı polemik videoları çekmezdi.
Twitter’da kutuplaştırıcı, aşağılayıcı tweetler atmazdı.
Gençleri, nefret üzerinden mobilize etmezdi.
Bunun yerine:
Atatürk dönemi modernleşmesinin getirdiği bilimsel bakış açısını ciddiye alır, ama onu materyalist ve ateist bir dünya görüşüne indirgeyen anlayışla ilmî mücadele ederdi. “Bu asrın hastalığı ne? Akıl gözü kör olmuş, kalp gözü kapalı. Ben ona hitap ediyorum.” derdi.
“Devlet mi, din mi?” ikilemini reddeder, “Sağlam iman sahibi bir fert, aynı zamanda vatanına, milletine, hukuka, bilime sadık mükemmel bir vatandaştır” tezini işlerdi.
Atatürk’ü putlaştıranlara da, onu şeytanlaştıranlara da, “Siz hakikati bir şahsın gölgesinde arıyorsunuz, oysa hakikat Allah’ın kelamında ve kâinattaki ayetlerdedir” mesajını verirdi.
5. Netice ve Özet: Bediüzzaman Bugün Nasıl Bakardı?
Merkeze İmanı Koyardı: Bütün meseleyi “Atatürk” ekseninden çıkarır, “iman-küfür, tevhid-şirk, hakikat-taassup” eksenine oturturdu.
Şahıs Değil, Fikirle Mücadele Ederdi: “Atatürk” değil, “dinsizliğe ve taassuba giden yollar” onun asıl muhatabı olurdu.
Tarihî Adaleti Gözetirdi: Atatürk’ü, hem tarihî hizmetleri hem de hatalarıyla bir “beşer” olarak görür, ne kahraman ne hain ilan ederdi. Tarihi, siyasî kimlik inşası için araçsallaştırmaya karşı çıkardı.
Putlaştırmaya Şiddetle Karşı Çıkardı: Onu eleştirilemez bir tabu, bir “iman esası” haline getiren resmî ve gayriresmî anlayışı, “manevî istibdat” ve “hakikate perde” olarak görür, bu zihniyetle fikrî mücadele ederdi.
Dili ve Metodu “Müsbet Hareket” Olurdu: Kavga, nefret, aşağılama dili değil; ikna, diyalog, sabır ve ilim dili kullanırdı. Amacı tahrip değil, tamir; husumet değil, muhabbetti.
Son Söz: Bediüzzaman’ın Mesleği Işığında Bugün Nasıl Durulmalı?
Bediüzzaman’ın izinden giden bir mü’min, bu meseleyi şu prensiplerle ele almalıdır:
Kimlik İnşasını İman Üzerine Kur: “Benim kimliğimim temeli ‘La ilahe illallah’tır. Diğer tüm aidiyetlerim (vatandaşlık, etnisite, siyasî görüş) bu temelin üzerinde ve onunla çatışmayan bir şekilde yer alır.”
Tarihi Siyasete Alet Etme: Tarihî şahsiyetleri, günlük siyasî kavganızın piyonu yapmayın. Onları anlamaya çalışın, ama putlaştırmayın veya şeytanlaştırmayın.
Hakikati Şahıslara Feda Etmeyin: Hiçbir beşer, hakikatin ölçüsü olamaz. Eleştiri hakkınızı, saygı çerçevesinde muhafaza edin.
Asıl Mücadele Alanınızı Doğru Seçin: Asıl mücadele, sokaklarda heykellere veya bayraklara karşı değil; zihinlerde ve kalplerde, imanın yerini alan boşluklaradır. Risale-i Nur’u okuyarak ve yaşayarak, bu boşluğu dolduran ve seküler dünyayla barışık, ama Allah’a kul olmayı merkeze alan bir duruş sergileyin.
Bediüzzaman’ın, “Ben, cemiyetin iman selâmeti için dünyamı da feda ettim, âhiretimi de” diyen ruhu, bugün de olsa, kendisini şahısların dar çemberine hapsetmez, imanın ufkuyla bütün bir vatanı ve asrı kuşatmaya devam ederdi.
