İki Hegemonya, Tek Mantık: “Beyaz Türk” Normativitesi ve Jakoben Cumhuriyetçilik Perspektifinden Türkiye ve Fransa’da Öteki’nin İnşası
Özet:
Bu makale, Türkiye’deki “Beyaz Türk” kimliği etrafında şekillenen hegemonik yapı ile Fransa’nın jakoben ve merkeziyetçi cumhuriyetçilik modelini karşılaştırmalı bir analize tabi tutmayı amaçlamaktadır. Her iki model de, tarihsel bir travma (Osmanlı’nın dağılışı / Fransız Devrimi öncesi feodal parçalanmışlık) sonucunda homojen bir ulusal kimlik inşa etme çabasının ürünüdür. Tezimiz odur ki, Türkiye’deki Kemalist modernleşme projesi, etnik (Türk), dini (Sünni-İslam) ve sosyo-kültürel (seküler-Batılı) niteliklerle tanımlanan “Beyaz Türk” normunu merkeze alarak bir hegemonya mantığı kurmuş; Fransa ise “bölünmez cumhuriyet” ve “laiklik” (laïcité) ilkeleri etrafında, jakoben bir merkeziyetçilikle benzer bir dışlayıcı mekanizma inşa etmiştir. Makale, bu iki görünüşte farklı olguyu, felsefi kökenleri, psikolojik temelleri ve sosyolojik sonuçları itibarıyla ele alacak; her iki modelin de kendi “Öteki”lerini (etnik ve dini azınlıklar, banliyö gençliği, muhafazakarlar) nasıl marjinalleştirdiğini, şiddeti nasıl meşrulaştırdığını ve nihayetinde içine düştüğü krizi psikolojik, sosyolojik ve felsefi boyutlarıyla sorgulayacaktır.
Anahtar Kelimeler: Beyaz Türk, Jakobenizm, Hegemonya, Kemalizm, Laiklik, Ötekilik, Sosyal Dışlanma, Ulus-İnşası.
Giriş: Travmanın Gölgesinde Homojenlik Arayışı
Ulus-devletlerin inşası, hiçbir zaman nötr veya masum bir süreç olmamıştır. Modernite projesi, kaostan düzen, çokluktan birlik, particularism’den evrensellik yaratma iddiasıyla yola çıkmış, ancak bu iddia, kaçınılmaz olarak yeni bir iktidar, tahakküm ve dışlama mantığını da beraberinde getirmiştir. Bu çalışma, bu sürecin iki farklı tezahürünü mercek altına almaktadır: Türkiye’de “Beyaz Türk” kimliği üzerinden işleyen Kemalist hegemonya ve Fransa’da “Bölünmez Cumhuriyet” retoriğiyle kendini var eden jakoben merkeziyetçilik.
Her iki model de derin bir tarihsel travmanın sonucudur. Türkiye için bu travma, “Hasta Adam” metaforuyla anılan Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşü, ardından gelen işgaller ve bir varoluş krizidir. Fransa için ise, mutlak monarşinin baskıcı yapısı, feodal parçalanmışlık ve Din Savaşları’nın (özellikle St. Bartholomew Günü Katliamı) yarattığı toplumsal şiddet hafızasıdır. Bu travmatik arka plan, her iki ulusu da “bir daha asla!” (never again) psikolojisiyle aşırı merkeziyetçi, homojenleştirici ve farklılıkları potansiyel bir tehdit olarak gören bir siyasal ruh haline sürüklemiştir. Buradan hareketle makale, bu iki hegemonya biçiminin felsefi temellerini, toplumsal psikolojisini ve nihayetinde günümüzdeki krizlerini analiz edecek, bir senteze ulaşmaya çalışacaktır.
1. Felsefi ve Tarihsel Kökler: Rousseau’dan Atatürk’e “Genel İrade” ve “Muasır Medeniyet”
1.1. Fransa ve Rousseau’cu “Genel İrade”nin Jakoben Tezahürü
Fransız modelinin felsefi temeli, J.J. Rousseau’nun “toplum sözleşmesi” ve “genel irade” (volonté générale) kavramlarına dayanır. Rousseau’ya göre genel irade, toplumun kolektif ve bölünmez çıkarını ifade eder. Bu irade, bireylerin veya grupların (Rousseau’nun deyimiyle “cüz’i iradelerin”) toplamı değil, onların ötesinde, adeta metafizik bir gerçekliktir. Buradaki kritik nokta, genel iradenin “her zaman doğru” ve “kamusal yarara yönelik” olduğu varsayımıdır. Bu varsayım, jakobenizmin totaliter potansiyelini barındırır: Eğer devlet (veya onu yönetenler) genel iradeyi temsil ettiğini iddia ediyorsa, bu iradeye karşı çıkan herkes – birey veya grup – hata yapıyor, hatta “hain” konumuna düşüyor demektir.
1789 Devrimi, özellikle Jakobenler eliyle, bu felsefeyi siyasete taşımıştır. Devrim, kilisenin, kralın ve feodal lordların iktidarını kırarak, tüm otoriteyi “bölünmez cumhuriyet”te, yani merkezi devlette toplamıştır. Laiklik (laïcité) de başlangıçta kilisenin siyasi gücünü kırmaya yönelik özgürleştirici bir proje iken, zamanla devletin bireyin dini kimliği karşısında tarafsızlığından ziyade, dini kamusal alandan tamamen dışlayan jakoben bir araca dönüşmüştür.
1.2. Türkiye ve Kemalist Modernleşmenin Positivist Kökenleri
Türkiye’nin kurucu ideolojisi Kemalizm ise, Rousseau’cu bir metafizikten ziyade, Auguste Comte’un pozitivizminden ve Emile Durkheim’ın organik dayanışma fikirlerinden beslenmiştir. Osmanlı’nın dağılma travmasına verilen tepki, “bilim”i ve “akıl”ı tek kurtuluş rehberi olarak gören, hızlı, tepeden inmeci ve radikal bir modernleşme projesi şeklinde tezahür etmiştir. Bu projede “muasır medeniyet seviyesi” Rousseau’nun “genel irade”si gibi, tartışılmaz, mutlak ve ulaşılması gereken bir hedeftir.
Mustafa Kemal Atatürk ve kadroları için bu hedef, homojen bir ulus yaratmakla mümkündü. Bu homojenlik, etnik (Türk), dini (Sünni-İslam’ın devlet kontrolünde sınırlandırılması) ve kültürel (Batılı-seküler yaşam tarzı) boyutları içeriyordu. “Türk” tanımı, vatandaşlık bağı üzerinden yapılsa da, pratikte etnik bir içerik kazanmış; Sünni İslam, diğer mezheplere (Alevilik) ve dinlere (Ermeniler, Rumlar, Yahudiler) göre “norm” kabul edilmiş; seküler yaşam tarzı ise, dindar muhafazakarlar karşısında “aydın” ve “medeni” olmanın ölçütü haline getirilmiştir. İşte “Beyaz Türk” kavramı, bu üçlü sacayağının (Türk + Sünni + Seküler) somut sosyolojik tezahürüdür.
2. Psikolojik ve Sosyolojik Mekanizmalar: Norm, Öteki ve Şiddet
2.1. Normun İnşası ve Öteki’nin Psikolojisi
Her iki modelde de hegemonya, öncelikle bir “norm” inşa etmekle işe başlar. Bu norm, sadece bir yasa veya kural değil, aynı zamanda “nasıl iyi bir vatandaş olunur?” sorusunun cevabıdır.
Fransa’da Norm: İdeal Fransız vatandaşı, “Fransızlığını” etnik veya dini kökeninde değil, cumhuriyetin evrensel değerlerine (özgürlük, eşitlik, kardeşlik, laiklik) bağlılığında bulan bireydir. Kamusal alanda tüm particularist kimliklerini (dini, etnik) bir kenara bırakmalı, yalnızca “Fransız vatandaşı” olarak var olmalıdır. Bu, görünüşte kapsayıcı bir modeldir. Ancak sorun şudur: Bu evrensel değerler, aslında belirli bir tarihsel ve kültürel bağlamda (Fransız Aydınlanması) şekillenmiştir. Bir Müslüman kadının başörtüsü takması, kamusal alanda particularist bir kimlik gösterisi olarak kodlanır ve “Fransız laikliği”ne aykırı görülür. Norm, “nötr” değil, belirli bir kültürel kodla yüklüdür.
Türkiye’de Norm: “Beyaz Türk” normu ise, Fransız modelinden daha katmanlı ve daha az “nötr”dür. İyi vatandaş, sadece cumhuriyetin ilkelerine bağlı olmakla kalmaz, aynı zamanda etnik olarak “Türk”, kültürel olarak “Batılı” ve dini olarak “makul” bir Müslüman (yani, dini özel alanda yaşayan, seküler) olmalıdır. Bu norm, devlet kurumları (ordu, yargı, üniversiteler), medya ve kültür endüstrisi tarafından sürekli yeniden üretilmiştir. Bu normun dışında kalan herkes – Kürt, Alevi, dindar muhafazakar – potansiyel bir “şüpheli”, bir “Öteki” haline gelir.
2.2. Dışlama, Aşağılama ve Şiddetin Meşrulaştırılması
Hegemonik norm bir kez yerleştikten sonra, onu tehdit eden her unsur, “bölünmez cumhuriyet”e veya “ülkenin birliği ve bütünlüğü”ne yönelik bir tehdit olarak çerçevelenebilir. Bu çerçeveleme, sembolik ve fiziksel şiddeti meşrulaştıran bir zemin hazırlar.
Sembolik Şiddet (Pierre Bourdieu): İki ülkede de ilk aşama, Öteki’nin kimliğinin aşağılanması, görünmez kılınması veya patolojikleştirilmesidir. Türkiye’de, Kürtçe’nin yasaklanması, Alevi inancının “sapkın bir mezhep” olarak öğretilmesi, dindar kesimlerin “cahil ve gerici” olarak temsili birer sembolik şiddet örneğidir. Fransa’da, banliyölerdeki Müslüman gençlerin “entegre olamamış”, “cumhuriyet değerlerine aykırı” olarak damgalanması; başörtüsü tartışmalarında Müslüman kadınların “baskı altında” olduğunun varsayılarak kendi iradelerinin yok sayılması benzer bir süreçtir.
Fiziksel Şiddet ve Devlet Mekanizmaları: Sembolik şiddet, fiziksel şiddetin zeminini döşer. Türkiye’de, Varlık Vergisi, 6-7 Eylül Olayları, Dersim Katliamı, Kürt hareketine yönelik askeri operasyonlar ve Gezi Parkı protestolarına verilen şiddetli tepki, devlet aygıtının norm dışı kalanları “terbiye etme” veya “tasfiye etme” eğilimini gösterir. Fransa’da ise, polisin banliyölerdeki ayrımcı uygulamaları, 1961’de Cezayirlilerin katliamı ve Sarı Yelekliler hareketine verilen sert müdahale, jakoben devletin “düzeni” sağlama refleksinin benzer şekilde şiddet içerebileceğini ortaya koyar. Her iki durumda da devlet, “genel irade”yi veya “ulusal çıkar”ı temsil ettiği iddiasıyla şiddeti olağanüstü bir meşruiyet zırhına büründürür.
3. Antitez: Hegemonik Modellerin Krizi ve Direniş
Hiçbir hegemonya mutlak değildir. Kendi Öteki’sini yaratan her sistem, aynı zamanda kendi muhalefetini ve nihayetinde krizini de içinde barındırır.
3.1. Türkiye’nin Hegemonya Krizi: Muhafazakar Demokratik Dönüşüm
Türkiye’de “Beyaz Türk” hegemonyası, özellikle 1980 sonrası neoliberal politikalar ve Turgut Özal’ın açılımlarıyla çatırdamaya başlamıştır. 2000’li yıllarda ise AK Parti’nin iktidara gelişi, bu hegemonyaya karşı tarihsel bir karşı-devrim olarak okunabilir. Anadolu’nun dindar ve muhafazakar kesimleri, siyasal ve ekonomik olarak güçlenerek, “Beyaz Türk” normunun tekelini kırmıştır. Ancak bu süreç, eski hegemonyanın yerine, bu seyer muhafazakar-milliyetçi bir hegemonyanın geçtiği, yeni bir dışlama mantığının (örneğin seküler kesimlere yönelik baskı) devreye girdiği bir döngüyü de beraberinde getirmiştir. Bu, hegemonya mücadelesinin diyalektik ve bitmeyen doğasını gösterir.
3.2. Fransa’nın Hegemonya Krizi: Banliyölerin İsyanı ve Kimlik Politikaları
Fransa’da ise jakoben model, iki temel cephede kriz yaşamaktadır:
Ekonomik ve Sosyal: Küreselleşme ve neoliberal politikalar, jakoben devletin “akıl tanrısı” olarak refahı homojen bir şekilde dağıtma kapasitesini aşındırmıştır. Banliyölerde (banlieues) derinleşen yoksulluk, işsizlik ve sosyal dışlanma, “eşit vatandaşlık” retoriğiyle bariz bir çelişki içindedir. Sarı Yelekliler hareketi, “Fransa profondo”nun (derin Fransa), merkezi devlete ve seçkinlere olan öfkesini göstererek jakoben merkeziyetçiliğin ekonomik vaadini boşa çıkarmıştır.
Kültürel ve Kimliksel: Post-kolonyal göç dalgaları, Fransa’yı çok kültürlü ve çok dinli bir toplum haline getirmiştir. Özellikle Müslüman nüfus, kamusal alanda kendi kimliğiyle var olma talebini yükseltmektedir. Jakoben laiklik, bu talepleri “cumhuriyet değerlerine saldırı” olarak kodlamakta, diyalog yerine sert bir retoriğe ve yasaklara (başörtüsü, burkini, vs.) başvurmaktadır. Bu durum, toplumsal kutuplaşmayı derinleştirmekte ve jakoben modelin çoğulculuk karşısındaki iflasını ilan etmektedir.
Sentez ve Sonuç: Hegemonyadan Diyaloğa Geçiş Mümkün mü?
Türkiye’nin “Beyaz Türk” normu ve Fransa’nın jakoben cumhuriyetçiliği, farklı tarihsel koşullardan doğmalarına rağmen, şaşırtıcı benzerlikler taşır. Her ikisi de:
Tarihsel bir travmaya tepki olarak doğmuştur.
Homojen, tek tip bir ulusal kimlik yaratmayı hedeflemiştir.
Bu kimliği “genel irade” veya “ulusal çıkar” adına mutlaklaştırmıştır.
Kendi Öteki’lerini yaratmış ve onlara yönelik sembolik ve fiziksel şiddeti meşrulaştıran bir dil ve kurumsal yapı inşa etmiştir.
Nihayetinde, küreselleşme, göç ve kimlik talepleri karşısında derin bir kriz yaşamaktadır.
Bu analiz, her iki modelin de artık 21. yüzyılın çok kültürlü, çok kimlikli ve birbirine bağlı dünyasında işlevsel olmadığını göstermektedir. Sorun, evrensel değerler veya laiklik değildir. Sorun, bu ilkelerin jakoben, dışlayıcı, tepeden inmeci ve homojenleştirici bir yorumudur.
Çıkış yolu, hegemonya mantığından, çoğulculuk ve diyalog mantığına geçişte yatar. Bu, Fransa’nın, laikliği bir “dışlama aracı” olmaktan çıkarıp, tüm inançlar ve inançsızlıklar karşısında gerçek bir tarafsızlık ve özgürlük alanı yaratacak şekilde yeniden tanımlamasını gerektirir. Türkiye’nin ise, etnik, dini ve kültürel tüm farklılıkları “tehdit” olarak değil, zenginlik olarak gören, eşit vatandaşlık temelinde yeni bir toplumsal sözleşmeye ihtiyacı vardır.
Nihayetinde, hem Türkiye hem Fransa, ulus-devletin 20. yüzyıldaki kabuğunu kırarak, farklılıklarla bir arada yaşama iradesini gösterebilecek mi? Bu, yalnızca bir siyaset sorusu değil, aynı zamanda tarihsel travmalarla yüzleşme cesareti gerektiren derin bir psikolojik ve felsefi sorudur.
Kaynakça (Örnek Gösterim)
Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Harvard University Press.
Göle, N. (1997). The Forbidden Modern: Civilization and Veiling. University of Michigan Press.
Kastoryano, R. (2002). Negotiating Identities: States and Immigrants in France and Germany. Princeton University Press.
Mardin, Ş. (1973). Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics?. Daedalus, 102(1), 169-190.
Rousseau, J.J. (1762). The Social Contract.
Scott, J. W. (2007). The Politics of the Veil. Princeton University Press.
Tocqueville, A. de. (1856). The Old Regime and the Revolution.
Üstel, A. (2004). “Makbul Vatandaş”ın Peşinde: II. Meşrutiyet’ten Bugüne Vatandaşlık Eğitimi. İletişim Yayınları.
Yıldız, A. (2001). *Ne Mutlu Türküm Diyebilene: Türk Ulusal Kimliğinin Etno-Seküler Sınırları (1919-1938)*. İletişim Yayınları.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder