Özet: Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu modernleşme projesini, Auguste Comte'un öne sürdüğü pozitivist felsefe ve bilim anlayışı çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel tezi, Kemalizmin, toplumu doğa bilimlerindeki gibi evrensel, rasyonel ve bilimsel yasalarla düzenlenebilir bir nesne olarak gören pozitivist bir bakış açısıyla şekillendiğidir. Bu 'toplum mühendisliği' yaklaşımı, etnik olarak Türk, dini olarak (nominal) Sünni-İslam ve sosyo-kültürel olarak seküler-Batılı niteliklere sahip homojen bir ulusal kimlik –'Beyaz Türklük'– yaratmayı normatif bir ideal olarak benimsemiştir. Bu idealin inşası sürecinde, pozitivizmin 'bilimsellik' ve 'ilerleme' söylemi, farklı etnik, dini ve mezhepsel kimlikleri ('öteki'leri) patolojik, ilkel ve modernite karşıtı unsurlar olarak kodlayarak marjinalleştirmiş, dışlamış ve şiddeti meşrulaştırmıştır. Makale, bu süreci tarihsel, sosyolojik ve felsefi boyutlarıyla Comteçu bir perspektiften irdeleyerek, Türkiye'deki hegemonik kimlik politikalarının epistemolojik temellerini sorgulamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Pozitivizm, Kemalizm, Beyaz Türklük, Hegemonya, Toplum Mühendisliği, Ötekilik, Auguste Comte.
Giriş
Auguste Comte, modern sosyolojinin kurucu babası olarak, toplumun doğa bilimlerinde kullanılan gözlem, deney ve karşılaştırma gibi bilimsel yöntemlerle incelenebileceğini ve nihayetinde toplumsal yasaların keşfedilerek toplumun düzenlenip ilerletilebileceğini (pozitivizm ilkesi) öne sürmüştür. Bu radikal rasyonalist ve ilerlemeci vizyon, 20. yüzyılın başında kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu elitleri için son derece cezbedici bir model teşkil etmiştir. Bu çalışma, Comteçu pozitivizmin, Kemalist modernleşme projesinin hem temel felsefesini hem de hegemonya mantığını anlamak için nasıl bir anahtar işlevi gördüğünü ortaya koymayı hedeflemektedir.
1. Teorik Çerçeve: Comteçu Pozitivizm ve Toplum Mühendisliği
Comte'a göre, toplum Teolojik ve Metafizik aşamaları geride bırakarak nihai Pozitif aşamaya ulaşmalıdır (Arslan, 2007). Bu aşamada, toplumsal düzen, bilimsel rasyonalite ve akıl yoluyla, deneyime ve gözleme dayalı olarak inşa edilir. Toplumu bir makine veya bir organizma gibi gören bu anlayış, onun mühendisler veya doktorlar tarafından ‘tedavi edilebileceği’, ‘düzenlenebileceği’ ve ‘iyileştirilebileceği’ fikrini beraberinde getirir. İşte Kemalist proje, bu ‘toplum mühendisliği’ yaklaşımının tipik bir örneğidir. Cumhuriyetin kurucu kadrosu, çok kimlikli, çok dinli Osmanlı imparatorluk enkazından, homojen, modern ve ulusal bir devlet yaratmayı, pozitivist bir bilim anlayışıyla tanımlanmış tarihsel bir zorunluluk ve ahlaki bir görev olarak görmüştür (Mardin, 1997).
2. ‘Beyaz Türk’ Normunun Pozitivist İnşası: Bilimsel Bir Ideal Olarak Homojenlik
Pozitivist düşünce, evrensel geçerliği olan yasalar arayışındadır. Bu arayış, çeşitliliği ve istisnaları bir sorun, düzene ve ilerlemeye ket vuran bir engel olarak görmeye eğilimlidir. Kemalist ideoloji, bu bağlamda, homojen bir ulusal kimlik tanımını (‘Beyaz Türklük’) evrensel ve bilimsel bir norm olarak kurmuştur:
Etnik Boyut: Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi, Türk etnisitesini tarihin ve dilin bilimsel (!) kökeni olarak sunarak, diğer etnik kimlikleri (Kürtler, Lazlar, Çerkesler, Ermeniler vs.) ya yok saymış ya da asimile edilmesi gereken tarihsel sapmalar olarak kodlamıştır (Ülker, 2007).
Dini/Mezhepsel Boyut: Comte'un metafizik aşamayı aşma fikri, dinin toplumsal alandan tasfiyesiyle yorumlanmıştır. Ancak bu tasfiye, Sünni İslam'ı devletin denetimine alarak (Diyanet İşleri Başkanlığı) ‘makulleştirirken’, resmi normlara uymayan dini pratikleri (tarikatlar) ve mezhepleri (Alevilik) ‘irtica’, ‘cehalet’ veya ‘bidat’ olarak damgalamıştır. Alevilik, pozitivist sekülerlik normuna uymadığı gibi, Sünni normativiteye de uymadığı için çifte bir marjinalizasyona uğramıştır (Shankland, 2003).
Sosyo-Kültürel Boyut: Batılı, seküler yaşam tarzı, Comte'un ‘ilerleme’ idealinin somut göstergesi olarak benimsenmiştir. Şapka Kanunu, Harf Devrimi, soyadı kanunu gibi uygulamalar, toplumun bilimsel olarak modernleştirilmesi adına hayata geçirilen topyekün mühendislik projeleridir.
3. ‘Öteki’nin Pozitivist Marjinalizasyonu: Patolojik Unsurların Tasfiyesi
Pozitivizm, bilimsel olan ile olmayanı keskin çizgilerle ayırır. Kemalist söylemde, ‘Beyaz Türk’ normuna uymayan her kimlik ve pratik, bu ikili karşıtlık içinde ‘öteki’leştirilmiştir:
Kürtler: Etnik kimlikleri inkar edilerek ‘dağ Türkleri’ olarak tanımlanmış, dilleri ve kültürleri, ulusal birliği ve modern iletişimi engelleyen ‘ilkel’ unsurlar olarak görülmüştür. Şark Islahat Planı gibi uygulamalar, onları ‘medenileştirme’ adı altında asimile etmeyi hedeflemiştir (Yeğen, 2009).
Aleviler: Dini inanç ve pratikleri, pozitivist rasyonaliteye aykırı ‘hurafeler’ olarak küçümsenmiş, Sünni normların dışında kaldıkları için de şüpheyle karşılanmışlardır. Dersim İsyanı ve sonrasındaki şiddet, devletin, ‘medenileştirilemeyen’ bir ‘patolojiyi’ cerrahi bir müdahaleyle ortadan kaldırma iradesini yansıtır (Kieser, 2011).
Dindar Muhafazakarlar: Laiklik normuna açıkça meydan okuyan bir siyasi İslam 1980'lerden sonra güçlense de, erken Cumhuriyet döneminde dini yaşamını geleneksel biçimde sürdüren kesimler, ‘çağdışı’, ‘gerici’ ve modernleşme karşıtı olarak damgalanmıştır.
4. Tarihsel ve Psikolojik Boyut: Şiddetin Meşrulaştırılması
Pozitivizmin soğuk ve araçsal rasyonalitesi, şiddeti, ‘ilerleme’ ve ‘düzen’ uğruna meşru bir araç haline getirebilir. Varlık Vergisi (1942), 6-7 Eylül Olayları (1955) ve azınlık okullarına yönelik kısıtlamalar, gayrimüslim azınlıkları ekonomik ve sosyal hayattan tasfiye etmeyi amaçlayan, ‘Türkleştirme’ projesinin pozitivist mantıkla meşrulaştırılmış pratikleridir (Aktar, 2000). Psikolojik düzeyde, bu süreç, ‘biz’ (modern, akılcı, ilerici) ve ‘onlar’ (geleneksel, irrasyonel, gerici) ayrımını derinleştirerek, ötekine yönelik aşağılama ve dışlamayı kolektif bir bilinç haline getirmiştir.
Sonuç ve Tartışma
Auguste Comte'un pozitivizm ilkesi, Kemalist modernleşmenin merkezinde yer alarak, onun hem güçlü bir dönüşüm aracı hem de derin bir dışlama mekanizması haline gelmesine neden olmuştur. ‘Beyaz Türklük’ kategorisi, bu pozitivist hegemonyanın normatif idealini temsil etmektedir. Bu çalışma, Türkiye'deki etnik, dini ve kültürel çatışmaların kökenlerini anlamak için, modernleşme projemizin dayandığı epistemolojik temelleri –yani bilgiyi ve ‘doğru’yu nasıl tanımladığımızı– sorgulamanın elzem olduğunu öne sürmektedir. Comteçu rasyonalitenin evrenselci ve jakobenci tavrı, farklılıkları bir zenginlik değil, yönetilmesi ve düzeltilmesi gereken bir problem olarak görmüş, bu da cumhuriyet tarihi boyunca süregelen bir kimlik politikaları krizine yol açmıştır. Eleştirel bir antitez olarak, çoğulcu, çok-kültürlü ve pozitivizm ötesi bir epistemolojiye dayalı yeni bir toplum sözleşmesi ihtiyacı açıktır.
Kaynakça
Aktar, A. (2000). Varlık Vergisi ve 'Türkleştirme' Politikaları. İletişim Yayınları.
Arslan, A. (2007). Auguste Comte: Felsefesi ve Sosyolojisi. BilgeSu Yayıncılık.
Kieser, H.-L. (Ed.). (2011). Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities. I.B. Tauris.
Mardin, Ş. (1997). Türkiye'de Toplum ve Siyaset. İletişim Yayınları.
Shankland, D. (2003). The Alevis in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition. RoutledgeCurzon.
Ülker, E. (2007). Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi: Ulus Kimliği İnşasında Tarih ve Dil. İletişim Yayınları.
Yeğen, M. (2009). Devlet Söyleminde Kürt Sorunu. İletişim Yayınları.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder