Bir Metafor Olarak Köpek
"Hak, Muhammed, Ali. Ey Dede! Sana dil verdim, haktan ve hakikatten yana baş kaldır. Döktüğünü doldur, ağlattığını güldür, yıktığını yap. Bu yolda incinme, incitme; dar gel, doğru söyle." İşte bu yola girene, RIZALIK yolunda denir.
Şu örnek üzerine düşünelim: Bir köpek kümese girer ve tavukları yer. O bir hayvandır ve bu eyleminin iyi ya da kötü olduğunu bilemez. Aynı şekilde, bazı insanlar da sûrette insan olabilir (yani insan suretindedir), ancak yaptığı bir eylemin iyi mi kötü mü olduğunun bilincinde değilse, o sîrette hayvan (yani özü itibarıyla) olarak kalır.
Kişi, yaptığı eylemin iyi veya kötü olduğunun bilincine varırsa, işte o zaman sûrette insan, sîrette de insan olma yoluna girer. Fakat kemale ermek için bu da yetmez. O kişi, yediği tavukların parasını, zarar verdiği sahibine öder ve onun rızalığını alırsa, artık sûrette insan, sîrette insan-ı kâmil olma mertebesine yükselir ve gerçek rızalık yolunda ilerler.
Bu yolun özü, kişinin tüm sıkıntıları kendinden bilmesidir. "Ayağıma taş dolansa, kendimden bilirim." sözü bu hakikati ifade eder. Nasıl ki el, gövdenin kaşındığı yeri bilirse, can da kendi derdinin dermanını içinde taşır.
Bu yolun yolcuları ikiye ayrılır: Ârifler ve kâmiller, daima özünü yoklar; cahiller ise daima kendini aklar. İnsan-ı kâmil, sürekli özünü yoklayarak eksiğini ve kusurunu bulur. Maddi veya manevi olarak zarar verdiği her mazlumun zararını, ziyanını tazmin eder ve nihayetinde rızalık yoluna girer. İşte esas olan da budur.
Alevi metnindeki "kümesdeki köpek" metaforu, insanlık durumuna dair derin bir fenomendir. Köpek, eyleminin etik sonuçlarından habersizdir; onun için eylem, sadece içgüdüsel bir doyumdur. Buradan hareketle, bu metafor insanın bilinç, özgürlük ve sorumluluk üçgenindeki yerini anlamak için kullanabilir.
Özet: Bu makale, Zachary Wigon'ın "Sanctuary" (2022) filmini, Alevi-Bektaşi geleneğindeki "Dört Kapı Kırk Makam" yolculuğu ve "rızalık" arayışı ile Alman İdealizmi'nin (özellikle G.W.F. Hegel ve Immanuel Kant) özgürlük, tanınma ve etik kuramları çerçevesinde incelemektedir. Makale, filmin merkezindeki güç, kontrol ve kimlik mücadelesinin, sadece psikolojik bir gerilim değil, aynı zamanda "insan-ı kâmil" (olgun insan) olma sürecine dair modern bir alegori olduğunu savunmaktadır. Hal ve Rebecca karakterleri, "kümesdeki köpek" metaforu üzerinden, bilinçten sorumluluğa, tahakkümden karşılıklı tanınmaya (rızalığa) uzanan diyalektik bir yolculuğu temsil eder. Bu yolculuk, Hegel'in "Efendi-Köle Diyalektiği" ve Kant'ın "özerklik" kavramı ile paralellikler taşımaktadır.
Anahtar Kelimeler: Sanctuary, Alevi-Bektaşi Felsefesi, Rızalık, Dört Kapı, Alman İdealizmi, Hegel, Kant, Efendi-Köle Diyalektiği, İnsan-ı Kâmil.
1. Giriş: İki Görünüşte Zıt Metnin Kesişimi
Alevi-Bektaşi metnindeki "kümesdeki köpek" metaforu, insan olma halini etik bir yolculuk olarak tanımlar. Bu yol, Şeriat (kural), Tarikat (yol), Marifet (irfan) ve Hakikat (öz) kapılarından geçerek, bireyin "sûrette insan" olmaktan "sîrette insan-ı kâmil" olmaya evrilmesini hedefler. Nihai hedef, kişinin eylemlerinin sonuçlarını üstlenerek, verdiği zararı tazmin edip "rızalık" almasıdır.
"Sanctuary" filmi ise, yüzeyde, bir dominatrix (Rebecca) ile bir mirasçı (Hal) arasındaki sapkın bir güç mücadelesi gibi görünür. Ancak derinlemesine bir bakış, bu ilişkinin aslında her iki karakterin de kimlik, özgürlük ve tanınma arayışında olduğu karmaşık bir diyalektik süreç olduğunu ortaya koyar.
Bu makale, bu iki metni, Alman İdealizmi'nin sağladığı felsefi araçlarla bir araya getirerek, insan olma durumuna dair evrensel bir anlayış geliştirmeyi amaçlamaktadır.
2. Teorik Çerçeve: Rızalık, Diyalektik ve Özerklik
A. Alevi-Bektaşi Öğretisinde Dört Kapı ve Rızalık:
Metinde özetlenen dört kapı, filmin karakter gelişimini analiz etmek için mükemmel bir şema sunar:
Şeriat Kapısı (Köpek Bilinci): Eylemin sonuçlarından bihaber, içgüdüsel davranış. Hal'in başlangıçtaki hali: ilişkiyi sadece parasal bir işlem, bir "servis" olarak görür. Rebecca ise rolünü oynar ama henüz "kümesin" (Hal'in kimliği ve mirası) anlamını tam kavrayamaz.
Tarikat Kapısı (Bilinçlenme): Eylemin iyi/kötü olduğunun farkına varma. Rebecca'nın Hal'i terk etmesi ve sonra dönüp şantaj yapması, bu ilişkinin artık "sadece bir iş" olmadığının, etik sonuçları olduğunun sert bir bilincidir.
Marifet Kapısı (Özür ve Pişmanlık): Yapılan yanlışın derinden idrak edilmesi. Hal'in odayı parçalayışı ve Rebecca'nın sonradan itirafları, her ikisinin de yaptıklarından duyduğu derin ıstırabı gösterir. Bu, soyut bir pişmanlık aşamasıdır.
Hakikat Kapısı (Tazmin ve Rızalık): Zararı onarma ve karşılıklı rıza ile yeni bir ilişki inşa etme. Filmin finali, bu kapının tam olarak gerçekleştiği yerdir. Zarar (ilişkinin yıkılması) tazmin edilir (temizlik, CEO teklifi). Nihai "rızalık", birbirlerini oldukları gibi kabul ederek ("Ben senin gibi değilim ve olmak zorunda da değilim") ve "aşk" söylemi üzerinden yeni bir anlaşmaya vararak sağlanır.
B. Alman İdealizmi'nin Perspektifi:
Hegel ve Efendi-Köle Diyalektiği: Hegel, benliğin ancak bir "Başka Benlik" (the Other) tarafından tanınarak (recognition) bilinç kazanabileceğini savunur. İlk başta, Efendi (Hal), Köle'yi (Rebecca) kendi arzusunu tatmin etmek için bir araç olarak görür. Ancak bu tanınma tek taraflı ve hükmedicidir, bu yüzden gerçek değildir. Köle, efendisinin varlığına bağımlıdır ama aynı zamanda onu yıkmak ister (Rebecca'nın şantajı). Diyalektik mücadele, ancak karşılıklı ve eşit bir tanınma ile sonuçlandığında gerçek özgürlüğe ulaşılır. Filmin sonundaki anlaşma, bu karşılıklı tanınma halidir.
Kant ve Özerklik Etiği: Kant için ahlak, başkasını bir araç olarak görmekten (Hal'in ilk tavrı) değil, onu bir "amaç olarak kendinde" (end in itself) görmekten geçer. Olgun insan (insan-ı kâmil), dışarıdan dayatılan kurallara (heteronomi) değil, kendi aklının evrensel ahlak yasasına (özerklik) göre hareket eder. Rebecca'nın final itirafı ("yalnızca karşılaşmaları sırasında kendini gerçekleştirdiğini hissettiğini söyler") ve Hal'in onu olduğu gibi kabul edişi, birbirlerini bir araç olmaktan çıkarıp birer amaç olarak görmeye başladıklarının işaretidir.
3. Analiz: “Sanctuary”de Diyalektik Bir Rızalık Yolculuğu
Hal ve Rebecca'nın ilişkisi, "kümesdeki köpek" metaforunun canlı bir tezahürüdür. İlk başta her ikisi de "sûrette insan, sîrette hayvan" durumundadır:
Hal: Görünüşte güçlü bir CEO adayıdır (sûret), ancak özünde babasının gölgesinde, kimliğini bir dominatrix'in onayına bağlamış, içgüdüleriyle (güç ve kontrol arzusu) hareket eden biridir (sîret).
Rebecca: Görünüşte güçlü bir dominatricedir (sûret), ancak özünde müşterisinin kimliğine bağımlı, gerçek benliğini ancak bir rolün ardına saklayarak ifade edebilen biridir (sîret).
İlişkileri, bir Hegelci diyalektik mücadele (efendi-köle) olarak ilerler. Tez (Hal'in efendiliği) ve antitez (Rebecca'nın köleliği/isyankarlığı) çatışır. Odanın yıkılması, elektrik çarpması ve zorla cinsel ilişki, bu çatışmanın şiddetli doruk noktalarıdır. Bu şiddet, her iki tarafın da birbirini tanımadığını ve kendilerinin de tanınmadığını gösterir.
Sentez ve Rızalığa Giden Yol, Rebecca'nın nihai itirafıyla başlar. O artık "yediği tavukların" (yıktığı ilişkinin, verdiği zararın) farkındadır (Marifet Kapısı). İtirafı, Hegelci anlamda "kölenin", efendisinin de aslında kendisine bağımlı olduğunu ve gerçek gücün kendi emeğinde (bu durumda, ilişkiyi sürdüren duygusal emek) yattığını fark etmesidir.
Hal ise bu itirafla "özünü yoklar" ve kendi kusurunu görür. Babası gibi olma zorunluluğundan kurtularak Kantçı anlamda özerk bir karar alır: Rebecca'yı CEO yapmak. Bu, "yıktığını yapmak, döktüğünü doldurmak"tır (Hakikat Kapısı). Artık onu bir araç (cinsel doyum aracı) olarak değil, bir amaç (yönetim ortağı, sevgili) olarak görmektedir. Karşılıklı tanınma ve bu yeni, eşitlikçi düzenleme, nihai rızalığı temsil eder. İlişki, tahakkümden huzura (sanctuary/sığınak) evrilir.
4. Sonuç: Modern Bir İnsan-ı Kâmil Olma Hikayesi
"Sanctuary", postmodern dünyanın karmaşık insan ilişkilerini anlatırken, aslında kadim bir arayışı yeniden yorumlamaktadır: Özgür ve sorumlu bir özne olma, yani insan-ı kâmil olma arayışını.
Film, Alevi-Bektaşi öğretisinin dört kapısını, Hegel'in diyalektiği ve Kant'ın ahlak felsefesi ile harmanlayarak, gerçek özgürlüğün başkasını kontrol etmekte değil, onunla karşılıklı rıza içinde, eşit ve özerk bir ilişki kurmakta yattığını gösterir. Hal ve Rebecca, odanın enkazından, birbirlerinin "sığınağı" olabilecekleri yeni bir hakikat inşa ederler. Bu, metaforik kümesin yeniden inşası, yıkılanın onarılması ve nihayetinde rızalık yoluna girilmesidir. Film, insanlık durumunun, bilinçsiz eylemlerden (kümesdeki köpek) sorumlu öznelliğe (rızalık ile insan-ı kâmil) uzanan evrensel ve sürekli diyalektik yolculuğunun güçlü bir temsilidir.
Kaynakça
Birden, F. (2022). Alevi İnanç Dinamikleri. İstanbul: Can Yayınları.
Hegel, G. W. F. (1807). Phenomenology of Spirit. (A. V. Miller, Çev.) Oxford: Oxford University Press.
Kant, I. (1785). Groundwork of the Metaphysics of Morals. (H. J. Paton, Çev.) New York: Harper & Row.
Kaplan, İ. (2019). Bektaşilikte Dört Kapı Kırk Makam ve İnsan-ı Kâmil. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Wigon, Z. (Yönetmen). (2022). Sanctuary [Film]. Neon.
Pinkard, T. (2000). Hegel: A Biography. Cambridge: Cambridge University Press.
Wood, A. W. (1999). Kant's Ethical Thought. Cambridge: Cambridge University Press.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder