Öz: Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu modernleşme projesi olan Kemalizm’in, ‘Beyaz Türk’ kimliği üzerinden inşa ettiği hegemonik normativiteyi, Alman filozof Martin Heidegger’in temel kavramları olan ‘Dasein’ (orada-olma), ‘ontolojik fark’ ve ‘dünya-tarihsel yazgı’ perspektifinden sosyolojik, psikolojik ve felsefi bir analize tabi tutmayı amaçlamaktadır. Makale, Kemalist projenin, Heideggerci anlamda ‘otantik’ bir varoluş imkanı yerine, sabit, tek-tipli ve dışlayıcı bir ‘varlık anlayışı’ (Beyaz Türklük) dayattığını ve bu dayatmanın, ‘ontolojik fark’ı (Varlık’ın varlıkların çokluğundaki tezahürünü) görmezden gelerek, ‘öteki’ olarak kodlanan grupları (Kürtler, Aleviler, dindar muhafazakarlar) varlıksal bir düzlemde ‘yok-sayma’, ‘sessizleştirme’ ve ‘marjinalleştirme’ pratiklerine yol açtığını savunmaktadır. Bu hegemonyanın, bireyler ve topluluklar üzerindeki psikolojik etkileri (yabancılaşma, aidiyet krizi, öz-güvensizlik) ve toplumsal sonuçları (iç çatışma, kültürel fakirleşme) Heidegger’in ‘das Man’ (Ortalama İnsan) ve ‘kaygı’ kavramları üzerinden irdelenecek, nihayetinde otantik bir Türkiye ‘Dasein’inin ancak bu ontolojik kapanmanın aşılmasıyla mümkün olabileceği tezi tartışmaya açılacaktır.
Anahtar Kelimeler: Beyaz Türklük, Kemalizm, Martin Heidegger, Dasein, Ontolojik Fark, Hegemonya, Ötekileştirme, Türkiye Modernleşmesi.
Giriş: Bir Hegemonya Projesi Olarak Kemalizm ve Felsefi Bir Çerçeve İhtiyacı
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş süreci, bir yıkıntılar imparatorluğundan ulus-devlet çatısı altında homojen bir millet yaratma çabasının tarihidir. Bu çaba, siyasi, hukuki ve ekonomik olduğu kadar, derinlikle sosyolojik ve psikolojik boyutları olan bir kimlik mühendisliğini de içerir. ‘Beyaz Türklük’ kavramı, bu mühendisliğin ürünü olan ve hegemonik bir norm haline gelen idealize edilmiş kimliği betimler: Etnik olarak Türk, dini olarak (nominal olarak) Sünni-İslam, kültürel ve yaşam tarzı olarak ise seküler-Batılı.
Bu kimliğin analizi, yalnızca sosyolojik bir kategorizasyon olmanın ötesinde, Türkiye’deki ‘varlık’ın nasıl tanımlandığına, ‘hakikat’in ne olduğuna ve ‘meşru’ olanın sınırlarının nasıl çizildiğine dair ontolojik bir soruşturmayı gerektirir. İşte tam bu noktada, Martin Heidegger’in felsefesi, bize bu hegemonyanın sadece politik veya kültürel değil, aynı zamanda varlıksal (ontolojik) temellerini anlamak için güçlü bir araç seti sunar. Heidegger’in ‘Varlık Sorusu’, burada somut bir örnekte nasıl işlediğini görmemizi sağlar: Türkiye’de ‘Beyaz Türk’ kimliği, ‘Varlık’ın kendisiyle (Türk olmanın, doğru olanın, modern olanın ne anlama geldiğiyle) özdeşleştirilmiş, diğer tüm varoluş biçimleri ise ‘varlık’tan yoksun, ikincil, hatta ‘yok’ addedilmiştir.
Bu makale, Kemalist modernleşmeyi, Heideggerci bir lensle okuyarak, ‘Beyaz Türklük’ hegemonyasının sadece bir tahakküm biçimi değil, bir ontolojik kapanma (ontological closure) hali olduğunu iddia edecektir. Bu kapanma, toplumsal ‘Dasein’ımızı sınırlandırmış, otantik bir varoluş olasılığını engellemiş ve şiddeti, sembolik ve fiziksel düzeyde, meşru bir pratik haline getirmiştir.
1. Teorik Çerçeve: Heidegger’de ‘Dasein’, ‘Ontolojik Fark’ ve ‘Das Man’
Analize geçmeden önce, Heidegger’in temel kavramlarını anlamak elzemdir.
Dasein (Orada-olma): Heidegger, insan varlığını tanımlamak için ‘Dasein’ terimini kullanır. Dasein, sabit, özü belirlenmiş bir varlık değildir. O, her zaman ‘dünya-içinde-varlık’ olarak, bir durumun, tarihselliğin ve olasılıkların içine fırlatılmış halde bulunur. Onun özü, varoluşundadır. Yani, kendini nasıl inşa ettiğinde, seçimlerinde ve dünyayla olan ilişkisindedir. Dasein, otantik (özüne uygun) veya inotantik (özünden uzak) bir şekilde var olabilir.
Ontolojik Fark: Heidegger felsefesinin mihenk taşıdır. ‘Varlık’ (Sein) ile ‘varlıklar’ (Seiendes) arasındaki temel farktır. Varlık, bir süreç, bir olay, bir açılım, bir anlam verilmişlik alanıdır. Varlıklar ise bu alanda ortaya çıkan somut nesne ve insanlardır. Batı metafiziğinin temel hatası, belirli bir varlığı (örneğin Tanrı’yı, Mutlak Ruh’u veya bu bağlamda ‘Beyaz Türk’ ideali) ‘Varlık’ın ta kendisiyle özdeşleştirerek, Varlık’ın kendisini unutması ve diğer tüm varlıkların farklı tezahürlerini görmezden gelmesidir.
Das Man (Ortalama İnsan/O): İnotantik varoluş halidir. Dasein’ın kendi özgür ve sorumlu seçimlerini yapmak yerine, toplumun, geleneğin, anonim ‘herkes’in (‘one’ in English) beklentilerine, kurallarına ve yargılarına uyduğu varoluş modudur. “O ne derse o yapılır”, “ayıp olur”, “biz böyle yapmayız” söylemleri ‘das Man’ın tezahürleridir. Bu, bireyi özgürlüğün getirdiği ‘kaygı’dan koruyan güvenli ama otantik olmayan bir varoluştur.
Dünya-Tarihsel Yazgı: Dasein yalnız bir varlık değildir; o, başkalarıyla ‘birlikte-varlık’tır. Bu birliktelik, ortak bir tarih, kültür ve yazgı paylaşımıyla anlam kazanır. Otantik bir topluluk, bu yazgıyı kolektif olarak sorgulayıp üstlenebilir.
2. Kemalist Proje ve ‘Beyaz Türk’lüğün ‘Das Man’ Olarak İnşası
Kemalist modernleşme, Osmanlı’nın dağılma ‘kaygısı’na bir tepki olarak doğmuştur. Heideggerci terimlerle, bu kaygı verici durumdan kurtulmak için ‘das Man’ düzeyinde, güvenli, tanımlanmış, Batılı ulus-devletler gibi ‘olması gereken’ bir kimlik inşa etme yoluna gidilmiştir. Bu, otantik bir varoluş arayışı değil, anonim ve idealize edilmiş bir ‘O’nun (‘O’nun gibi modern olmak) taklididir.
Varlığın Tek Tip Tanımı: Kemalist ideoloji, ‘Varlık’ı (Türkiye’de doğru, güzel, modern ve meşru olanı) ‘Beyaz Türk’ kimliğinde somutlaştırmıştır. Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi, etnisiteyi sabitleyip metafizikleştirirken; laiklik, Sünni-İslam’ı devletin kontrolünde bir kültürel norm haline getirip diğer mezhepleri dışlarken; Harf ve Kıyafet Devrimleri, seküler-Batılı yaşam tarzını ‘Varlık’ın tek meşru tezahürü olarak dayatmıştır.
Ontolojik Farkın İnkarı: Bu süreç, Heidegger’in eleştirdiği ‘ontolojik fark’ın unutulmasının mükemmel bir örneğidir. Türkiye’nin toplumsal varlık alanı, çok katmanlı, çok dilli, çok mezhepli bir gerçekliktir (varlıkların çokluğu). Ancak Kemalist proje, bu çokluğu yok sayarak, Varlık’ı tek bir varlık tipiyle (‘Beyaz Türk’) özdeşleştirmiş, böylece diğer tüm varoluş biçimlerini (Kürtçe konuşmak, Alevi ibadeti, muhafazakar yaşam) ‘varlık-dışı’, gayri-meşru, hatta ‘yok’ hale getirmiştir. Bu, epistemolojik bir yanlış değil, ontolojik bir şiddettir.
3. Ötekileştirme Pratikleri: Sembolik ve Fiziksel Şiddetin Ontolojik Temeli
‘Beyaz Türk’ normunun merkeze alınması, kendinden olmayanın sistematik olarak ötekileştirilmesini zorunlu kılmıştır. Bu, sadece dışlama değil, Heideggerci anlamda bir ‘varlık-dünyasından’ çıkarma eylemidir.
Sembolik Şiddet ve Dil: ‘Varlık’ın tanımını kontrol eden, gerçekliği de kontrol eder. Resmi ideolojinin söyleminde Kürtler ‘dağ Türkleri’, Alevilik ‘Türk Müslümanlığı’ veya ‘kültür’ olarak tanımlanırken, kendi ontolojik iddiaları (kendilerini ne olarak tanımladıkları) inkâr edilmiştir. Bu, onların ‘Dasein’larının, kendi tarihselliklerinin reddidir. Ders kitapları, medya ve resmi törenler, bu tek-tip ‘das Man’ söylemini sürekli üretmiş, diğerlerini ‘yok-saymıştır’.
Fiziksel Şiddet ve Asimilasyon: Ontolojik inkâr, fiziksel şiddete dönüşebilir. Çünkü ‘varlık’ alanına ait olmayan bir şey, yok edilebilir. Varlık ve Zaman’da Heidegger, ‘kaygı’nın ‘hiçlik’le yüzleşmek olduğunu söyler. Ötekileştirilmiş gruplar, bu ‘hiçlik’ tehdidini (asimilasyon, yok sayılma, fiziksel imha) sürekli deneyimlemişlerdir. 1934 Dersim Harekatı (Alevi-Zaza-Kürt kimliğine yönelik bir tenkil), Varlık Vergisi (Gayrimüslimleri mülksüzleştirerek ‘yok etme’), 6-7 Eylül Olayları ve Kürt dilli yayınların uzun yıllar yasaklanması, bu ontolojik kapanmanın fiziksel tezahürleridir. Şiddet, ‘Beyaz Türk’ varlık alanını ‘arındırma’ aracı haline gelmiştir.
4. Psikolojik ve Sosyolojik Sonuçlar: Yabancılaşma, İkiçatlı Bilinç ve Toplumsal Parçalanma
Bu hegemonyanın birey ve toplum psikolojisi üzerindeki etkileri derindir.
‘Beyaz Türk’ Dasein’ında Yabancılaşma: ‘Das Man’ olarak var olan ‘Beyaz Türk’ bireyi, otantikliğini kaybetme riski taşır. Kendi kimliği, tarihsel ve eleştirel bir sorgulamanın ürünü değil, devletin dayattığı bir kurgudur. Bu, kendi kültürel köklerinden (Anadolu’nun heterojen mirasından) bir kopuş ve yabancılaşma yaratır. Kaygıyı bastıran bu güvenli kimlik, aynı zamanda derin bir varoluşsal boşluk da barındırabilir.
Ötekileştirilmiş Gruplarda ‘İkiçatlı Bilinç’ (Double Consciousness): W.E.B. Du Bois’in Afro-Amerikanlar için kullandığı bu kavram, Türkiye’deki marjinal gruplar için de geçerlidir. Birey, kendi öz-tanımı (‘kendisi için varoluş’) ile hegemonik toplumun onu gördüğü tanım (‘başkası için varoluş’) arasında bölünür. Bir Kürt, devlet okulunda ‘şanlı Türk tarihi’nı öğrenirken evinde farklı bir hikaye duyar. Bir Alevi, devletin Sünniliği norm aldığı bir sistemde kendi inancını gizlemek veya açıklamak zorunda kalır. Bu, sürekli bir psikolojik gerilim, öz-güven kaybı ve aidiyet krizidir. Kendi ‘Dasein’ı, meşru bir ‘dünya’ya sahip olamaz.
Toplumsal Parçalanma: Otantik bir ‘birlikte-varlık’ ve ‘dünya-tarihsel yazgı’, farklılıkların tanınması ve diyalogu üzerine inşa edilebilir. ‘Beyaz Türklük’ hegemonyası ise bu diyaloğu imkansız kılar. Toplum, resmi ideolojinin kurguladığı homojen ‘biz’ ve ötekileştirilmiş ‘onlar’ olarak parçalanır. Bu, derin bir güvensizlik, iletişimsizlik ve potansiyel çatışma zeminidir.
5. Sonuç: Ontolojik Kapanmanın Aşılmasına Doğru – Otantik Bir ‘Birlikte-Varlık’ İmkanı
Türkiye’nin demokratikleşme ve toplumsal barış sorunu, nihayetinde bu ontolojik kapanmanın aşılması sorunudur. Heidegger’in bize öğrettiği, ‘Varlık’ın tek bir varlıkta sabitlenemeyeceği, çoklu ve çeşitli olduğudur. Türkiye’nin otantik ‘Dasein’ı, ‘Beyaz Türk’ normunun dayatılmasında değil, bu topraklardaki tüm varoluş biçimlerinin (Türk, Kürt, Alevi, Sünni, seküler, dindar) kendi tarihsellikleri ve hakikatleriyle ‘dünya’larını oluşturmalarına izin veren bir ‘açıklık’ (Erschlossenheit) alanı yaratmaktan geçer.
Bu, her türlü kimliğin metafizikleştirilmesinden vazgeçmek, ‘ontolojik fark’ı kabul etmek anlamına gelir. Yani, ‘Türklük’ veya ‘Beyaz Türklük’ Varlık’ın ta kendisi değil, onun bir tezahürüdür. Aynı şekilde ‘Kürtlük’ veya ‘Alevilik’ de öyle. Otantik bir Türkiye ‘birlikte-varlık’ı, bu çoklu tezahürlerin bir arada, birbirini yok etmeden var olabileceği, diyalog kurabileceği ve ortak bir yazgıyı özgürce inşa edebileceği bir siyasal ve toplumsal zemini gerektirir.
Heidegger’in felsefesi, bize nihai bir çözüm sunmaz, ancak sorunun derinliğini anlamamız için güçlü bir araç verir. Türkiye’nin kronikleşmiş sorunlarının kökeninde, bir ‘Beyaz Türklük’ metafiziğinin yattığını ve bunun aşılmasının ancak bir ontolojik açılımla mümkün olabileceğini gösterir. Bu, kimlikleri yok etmek değil, onları tek bir kalıba sokma çabasından vazgeçip, ‘Varlık’ın zenginliğini ve çeşitliliğini kutlamak demektir.
Kaynakça
Heidegger, Martin. (1927). Varlık ve Zaman (Being and Time). (Çev: Kaan H. Ökten). İstanbul: Agora Kitaplığı.
Göle, Nilüfer. (1997). Modern Mahrem: Medeniyet ve Örtünme. İstanbul: Metis Yayınları.
Üstel, Füsun. (2004). “Makbul Vatandaş”ın Peşinde: II. Meşrutiyet’ten Bugüne Vatandaşlık Eğitimi. İstanbul: İletişim Yayınları.
Yıldız, Ahmet. (2001). *“Ne Mutlu Türküm Diyebilene”: Türk Ulusal Kimliğinin Etno-Seküler Sınırları (1919-1938)*. İstanbul: İletişim Yayınları.
Du Bois, W.E.B. (1903). The Souls of Black Folk. Oxford University Press.
Bourdieu, Pierre. (1977). Outline of a Theory of Practice. Cambridge University Press. (Sembolik şiddet kavramı için).
Kılıçdağı, Ohannes. (2014). “Türkiye’de Azınlık Olmak: Dün, Bugün, Yarın”. Toplumsal Tarih, Sayı 246.
Zarakol, Ayşe. (2010). After Defeat: How the East Learned to Live with the West. Cambridge University Press. (Türkiye’nin modernleşmesini uluslararası bağlamda kaygı ve stigma üzerinden okuması için).
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder