Parıltılı Şeylerin Büyüsü ve Büyübozumu: Meta, Değer ve Fetişizmin Diyalektik İncelemesi Kapitalist Gerçekliğin Üretimi ve Eleştirisi İçin Bir Kılavuz
Giriş: Görünmeyen İpliği Aramak
"Kapitalist üretim tarzının hâkim olduğu toplumların zenginliği, 'muazzam bir meta birikimi' olarak görünür."
Karl Marx'ın Kapital'e bu sözlerle başlaması bir tesadüf değildir. Bu cümle, bizim tezimizin çıkış noktasıdır: Modern dünyada gerçeklik, bize öncelikle ve kaçınılmaz olarak şeylerin yığını olarak, alınıp satılabilen, parıltılı nesneler olarak görünür. Ancak Marx'ın devrimci hamlesi, bu görünür olanın ardındaki görünmez ilişkiler ağını, bu yığının altındaki sismik faaliyeti ortaya çıkarmaktır.
Bu makale, bu görünmez ipliği takip etme çabasıdır. Beş yaşındaki bir çocuğun oyuncağa bakışından başlayıp, dijital çağın en karmaşık platformlarına uzanan bu yolculukta, üç ana kavramı mercek altına alacağız: Meta, Değer ve Meta Fetişizmi. Bu kavramları sadece tanımlamakla yetinmeyecek, onları diyalektik bir sarmal içinde inceleyeceğiz: Her tez (örneğin, değerin emekten kaynaklandığı), bir antitezle (marjinalist veya Sraffacı eleştiri) sorgulanacak, ve nihayetinde daha üst bir kavrayışa işaret eden bir sentezle (meta fetişizmi ve onun güncel biçimleri) sonuçlanacaktır.
Amacımız, kapitalizmin sadece ekonomik bir sistem olarak değil, aynı zamanda bir gerçeklik üretim mekanizması olarak nasıl işlediğini anlamaktır. Bu makale, bu mekanizmanın perdesini aralamaya ve okuyucuyu, gündelik hayatın en sıradan nesnelerinin bile aslında ne denli derin toplumsal çelişkiler ve tarihsel mücadelelerle yüklü olduğunu görmeye davet ediyor.
1. Bölüm: Meta'nın Diyalektiği: Görünür Olanın Anatomisi
1.1. Basit Bir Başlangıç: Oyuncak Bloklar ve Takas Oyunu
Bir anaokulu sınıfını hayal edelim. Elif'in elinde bir ahşap blok, Ali'nin elinde ise bir oyuncak kamyon var. Elif, kamyonu çok istiyor. Ali ise bloklarla kule yapmayı seviyor. Öğretmenlerinin "paylaşalım" sözlerini duymazdan gelip, sessizce bir bakışla anlaşır ve oyuncaklarını takas ederler. Bu an, insanlık tarihinin en eski ve en temel ekonomik ilişkisinin minyatür bir temsilidir.
Burada, henüz ham halinde, metaın iki temel özelliği ortaya çıkar:
Kullanım Değeri: Ahşap blok, Elif için bir kule inşa etme ihtiyacını giderir. Oyuncak kamyon, Ali'nin taşımacılık oyunu kurma arzusunu tatmin eder. Bu, nesnenin nitel, somut yönüdür; bir insan ihtiyacını karşılama özelliğidir. Hiçbir meta, kullanım değeri taşımadan var olamaz.
Değişim Değeri: Takas anında, bu oyuncaklar yepyeni bir nitelik kazanır. Artık sadece "faydalı şeyler" değillerdir. Birbirleri karşısında bir değer, bir eşdeğerlik ilişkisi içine girerler. 1 Blok = 1 Kamyon. Bu, nesnenin nicel, soyut yönüdür; onu diğer tüm metalarla ilişkiye sokan, ölçülebilir kılan boyutudur.
İlk Sorgulama (Antitez Tohumu): Peki, bu denkliği sağlayan şey nedir? İkisi de aynı odundan mı yapılmıştır? Hayır. Biri ahşap, diğeri plastik. Aynı miktarda emek mi gerektirmiştir? Belki de kamyonun üretimi daha karmaşıktır. O halde neden basit bir blokla eşitlenir? Bu eşitliği kuran görünmez ölçü nedir? Bu soru, bizi doğrudan değer teorisinin kalbine götürür.
1.2. Teorik Derinleşme: Metaın Çifte Karakteri ve Emek
Marx, bir nesnenin meta olabilmesi için bu iki değer biçiminin ayrılmaz bir bütün oluşturduğunu savunur. Bir şey sadece kullanım değeri taşıyorsa (örneğin, havadaki oksijen) ama onu değişmek için üretmiyorsak, o bir meta değildir. Meta, doğası gereği, başka metalarla ilişkiye girmek, onlarla değişilmek üzere üretilmiş üründür.
Metaın bu çifte karakteri, onu üreten emeğin çifte karakterinin bir yansımasıdır. Bu, Marx'a göre, politik ekonominin anlaşılmasındaki en önemli ve en zor noktadır.
Somut Emek: Belirli bir amaca yönelik, niteliksel olarak tanımlanabilir emek türleridir. Marangozluk, dokumacılık, çiftçilik gibi. Bu emek biçimleri, belirli araçlar kullanarak, doğayı dönüştürerek ve sonuçta belirli kullanım değerleri yaratarak var olur. Her biri kendine özgüdür ve diğeriyle doğrudan karşılaştırılamaz.
Soyut Emek: Marx'ın en özgün katkılarından biridir. Bu, emeğin tüm somut, niteliksel özelliklerinden soyutlanmış halidir. Salt insan emek-gücünün, beynin, sinirlerin ve kasların fizyolojik harcanmasıdır. Homojen, niceliksel ve bu nedenle ölçülebilir bir insan enerjisi toplamıdır. İşte bu soyut emek, değerin özünü oluşturur ve metalar arasındaki değişim değeri ilişkisinin temelidir.
Bir metanın değer büyüklüğü, onu üretmek için toplumsal olarak gerekli olan ortalama emek-zamanı ile, yani belirli bir toplumsal üretkenlik düzeyi altında, herhangi bir metayı üretmek için gereken ortalama çalışma süresiyle belirlenir.
Eleştirel Soru 1 (Marjinalist Antitez): "Peki ya su ve elmas paradoksu?" diye sorar marjinalist iktisatçı (Carl Menger, Leon Walras). Suyun hayati bir kullanım değeri vardır, ancak genellikle değeri (fiyatı) düşüktür. Elmasın ise pratikte neredeyse hiç kullanım değeri yoktur, ancak değeri çok yüksektir. Bu, emek-değer teorisini çürütmez mi? Değer, nesnenin içine işlenmiş emekle değil, bireyin ona atfettiği subjektif fayda ve nesnenin kıtlığı ile, yani marjinal fayda ile belirlenmez mi?
Marksist Yanıt ve Sentez: Bu, görünüşe (fenomene) takılıp özü (noumeni) görememektir. Su, genellikle onu elde etmek için çok az emek gerektirdiği için (toplumsal olarak gerekli emek-zamanı düşük olduğu için) ucuzdur. Elmas ise nadirdir ve onu bulup çıkarmak, kesmek ve parlatmak çok büyük miktarda emek gerektirir. Marjinal fayda teorisi, zaten var olan bir değerin piyasa mekanizması içinde nasıl dağıldığını ve fiyatlandırıldığını açıklamaya çalışır; değerin kaynağını değil. Kapitalist toplumda, bir metanın değeri (içerdiği soyut emek) onun fiyatından önce gelir ve onu belirler, ancak bu ilişki piyasa dalgalanmalarıyla (arz ve talep) gizlenir ve çarpıtılır. Suyun "değeri" düşüktür çünkü onu üretmenin "maliyeti" (harcanan toplumsal emek) düşüktür. Kıtlık, bu değerin fiyata yansımasını şiddetlendirir, ancak değerin kendisini yaratmaz.
2. Bölüm: Değerin Sarmalı: Soyut Emeğin Egemenliği ve Eleştiriler
2.1. Değerin Ölçüsü ve Kapitalist Dinamikler
Bir metanın değeri, onu üreten bireysel firmanın ne kadar yavaş veya hızlı çalıştığına değil, o endüstrideki ortalama verimlilik düzeyiyle, yani toplumsal olarak gerekli emek-zaman ile belirlenir.
Diyelim ki oyuncak kamyon üreten iki firma var: "Hızlı Üretim A.Ş." bir kamyonu 1 saatte üretiyor. "Yavaş Üretim Ltd." ise bir kamyonu 5 saatte üretiyor. Sektördeki ortalama üretim süresi 2 saat olsun. Marx'a göre, her kamyon, pazarda 2 saatlik soyut emeğin temsilcisi olarak işlem görür. "Yavaş Üretim Ltd." 5 saat emek harcasa da, bu emeğin sadece 2 saati toplumsal olarak gerekli ve dolayısıyla değer yaratıcıdır. Bu firma, rekabet edemeyip piyasadan silinmek riskiyle karşı karşıyadır.
Bu durum, kapitalizmin içsel ve acımasız dinamiğini açığa çıkarır: Sürekli teknolojik yenilik, verimlilik artışı ve üretim maliyetlerini (yani harcanan emek-zamanı) düşürme zorunluluğu. Amaç, bireysel emek-zamanı, toplumsal olarak gerekli emek-zamanın altına çekerek artı-değer - yani, işçinin ücretlerini karşılamak için gerekli olandan fazlasını ürettiği ve sermaye sahibi tarafından el konulan değer - elde etmektir.
Sorgulama 2: Peki, bu teori gerçekten de kapitalist ekonominin karmaşıklığını açıklayabilir mi? Sermaye yoğun sektörlerde, neredeyse hiç canlı emek olmadan devasa karlar elde edilebilir. Bu durum, değerin kaynağının yalnızca canlı emek olduğu iddiasıyla nasıl bağdaşır?
2.2. Radikal Bir Eleştiri: Sraffa ve Değer Teorisine Meydan Okuma
İtalyan iktisatçı Piero Sraffa, 1960'ta yayımlanan Meta Meta Üretimi adlı eseriyle, emek-değer teorisine en ağır ve teknik darbeyi vurmuştur. Sraffa'nın argümanı özünde şudur: Bir ekonomideki fiyatlar ve kar oranları, doğrudan üretimin fiziksel koşullarından (hangi metaların, hangi diğer metaları ve ne miktarda kullanarak üretildiği) ve ücret düzeyinden, "değer" veya "soyut emek" gibi metafizik ve ölçülemez ara kavramlara başvurmadan matematiksel olarak türetilebilir.
Sraffa'nın modeli, bir ekonominin girdi-çıktı ilişkilerini temel alır. Bu modelde, emek sadece birçok girdiden biridir ve değerin tek kaynağı olarak ayrıcalıklı bir konuma sahip değildir. Sistemin çözümü, doğrudan üretim maliyetlerine (sermaye mallarının aşınma ve yıpranması dahil) ve ücretlere dayalı olarak tutarlı bir fiyat ve kar oranları kümesi verir.
Antitez Olarak Sraffa: Bu, emek-değer teorisinin gereksiz ve dolaylı olduğu anlamına gelir. Sraffa'ya göre, Marx'ın değerden "üretim fiyatlarına" yaptığı dönüşüm (Üçüncü Cilt'te ele alınır) gereksiz bir dolambaçlı yoldur ve matematiksel olarak tutarsızlıklar içerir. Bu eleştiri, Neo-Ricardocu okulun temelini oluşturmuş ve Marksist iktisat içinde derin bir krize yol açmıştır.
Marksist Sentez ve Savunma: Sraffacı eleştiri, kapitalizmin nicel işleyişini (fiyat sistemini) modellemede başarılı olabilir, ancak onun nitel ve tarihsel karakterini anlamakta tamamen yetersiz kalır. Sraffa'nın modeli:
Tarihsizdir: Neden toplumsal ilişkilerin meta biçimine büründüğünü açıklayamaz. Sadece verili bir meta üretim sistemi olduğunu varsayar.
İlişkisizdir: Meta fetişizmi, sınıf mücadelesi, yabancılaşma ve sermayenin toplumsal tahakkümü gibi Marksist eleştirinin temel kavramlarına yer yoktur.
Yüzeyseldir: Görünür olanı (fiyatları) tanımlar, ancak bu görünürlüğün altında yatan çarpıtılmış toplumsal ilişkileri (değeri) analiz edemez.
Marx'ın amacı sadece fiyatları hesaplamak değil, kapitalist toplumun bağrındaki yabancılaşma ve çarpılma mekanizmalarını teşhir etmektir. Emek-değer teorisi, kapitalizmin özgül mantığını - insan kapasitesi olan emeğin, soyut bir değer ölçüsüne indirgenmesi mantığını - anlamak için vazgeçilmezdir. Sraffa, bir hastalığın semptomlarını (fiyatları) matematiksel olarak tanımlayabilir, ama hastalığın kaynağını (meta üretimi ve sömürüyü) teşhis edemez.
3. Bölüm: Meta Fetişizmi: Kapitalist Gerçekliğin Mistik Perdesi
3.1. Beş Yaşında Açıklamak: Saklambaçtaki Sihirli Ağaç
Elif ve Ali bu sefer saklambaç oynuyor. Elif, ebe olur ve gözlerini yumar. Ali hemen büyük bir meşe ağacının arkasına saklanır. Elif onu bulmaya çalışırken, ağacın etrafında dolaşır, ancak Ali'yi bulamaz. Bu oyunda, herkes tarafından kabul edilen görünmez bir kural vardır: "Meşe ağacının arkası 'güvenli bir yer'dir."
Bu kural, ağacın ta kendisinden, yapraklarından veya gövdesinden kaynaklanmaz. Meşe ağacı fiziksel olarak diğer ağaçlardan farksızdır. Bu kural, tamamen Elif ve Ali'nin (ve diğer çocukların) arasındaki toplumsal anlaşmadan, kurdukları ilişkiden doğar. Ağaç, bu toplumsal ilişkinin bir taşıyıcısı, bir simgesi haline gelir. Eğer çocuklar oyunu bırakırsa, ağaç sadece bir ağaç olarak kalır; "güvenli yer" olma sihri kaybolur.
Meta fetişizmi, kapitalist toplumda benzer ama çok daha güçlü ve sistematik bir süreci ifade eder. İnsanların (üreticilerin) birbirleriyle olan doğrudan toplumsal ilişkileri, onların ürünleri (metalar) arasındaki ilişkiler olarak görünür. Bir metanın değeri, sanki onun doğuştan gelen, fiziksel bir özelliğiymiş (rengi, ağırlığı gibi) gibi algılanır. Oysa bu değer, insan emeğinin toplumsal bir ilişkisidir. Tıpkı Elif ve Ali'nin ağacı "güvenli yer" yapması gibi, insanlar da kolektif emeklerini, metanın "değerli" olma özelliğine dönüştürür.
Ancak, kapitalist toplumda bu ilişki tersyüz olmuştur. İlişkiyi yaratan insanlar değil, sanki yarattıkları şeyler (metalar) arasındaki ilişki, insanların ilişkisini belirliyormuş gibi görünür. İnsanlar, kendi yarattıkları bu ekonomik sisteme (piyasa) tabi olurlar. Sistem, kontrol edilemez, doğal bir güç gibi hareket eder.
3.2. Teorik Sentez: Mistik, Çarpıtılmış ve Baş Aşağı Çevrilmiş Bir Dünya
Marx, meta fetişizmini dini dünyadaki yansımayla karşılaştırır: "Dinsel dünyanın sisler içindeki görünüşünde, insan beyninin ürünleri, kendi başlarına var olan, canlı varlıklarmış, hem de birbirleriyle ve insanlarla ilişki içindeymiş gibi görünür. Meta dünyasında ise, insan elinin ürünleri aynı şeyi yapar."
Meta fetişizmi, kapitalist toplumun epistemolojik (bilgisel) ve ontolojik (varlıksal) temelidir. Gerçekliği sistematik olarak çarpıtır:
Toplumsal Olan, Doğal Görünür: Meta ilişkisi, insan yapımı, tarihsel olarak özgül bir ilişki olmaktan çıkar, nesnelerin değişmez, doğal bir özelliği haline gelir. "Bir şeyin değeri olması" kaçınılmaz ve ezelden beri varmış gibi gelir. Oysa bu, kapitalizmin tarihsel bir ürünüdür.
Niteliksel Olan, Niceliksel Görünür: İnsanların niteliksel emek süreçleri (yaratıcılık, beceri, zanaatkarlık), nicel bir değer ölçüsüne (fiyat) indirgenir. Bir tablo ile bir somun ekmek, aynı soyut ölçü (para) ile karşılaştırılabilir hale gelir.
İnsani Olan, Şeyleşmiş Görünür: Üreticiler arasındaki toplumsal bağ, metalar arasındaki pazar ilişkisine dönüşür. İnsan, kendi yarattığı sistem (sermaye, piyasa) tarafından yönetilir, bir nesne konumuna indirgenir.
Bu, Georg Lukács'ın "şeyleşme" (reification) kavramıyla daha da derinleştirilir. Şeyleşme, meta fetişizminin toplumsal bilinç ve kurumlar üzerindeki etkisidir. İnsan ilişkileri, şeyler arasındaki ilişkiler gibi görünmekle kalmaz, aynı zamanda insanlar da bu ilişki biçimini içselleştirir, düşünme ve etkileşim tarzları bu çarpıtılmış mantığa göre şekillenir. Bürokrasi, hukuk sistemi, hatta kişisel ilişkiler bile bu "şeyleşmiş" mantıktan etkilenir.
Sentez Sorusu: Peki, bu fetişizmin perdesini aralamak neden bu kadar zordur? Cevap, onun gerçek bir yanılsama olmasında yatar. Bu sadece bir yanılgı değil, toplumsal pratiğin kendisinin ürettiği nesnel bir çarpıtmadır. İnsanlar her gün metaları alır satır, fiyatları görür ve bu ilişkiyi yeniden üretirler. Dolayısıyla fetişizm, kapitalist toplumun gündelik hayatının dokusuna işlemiştir.
4. Bölüm: Dijital Meta Fetişizmi: Gözetim Kapitalizmi ve Ücretsiz Emeğin Yükselişi
4.1. Yeni Meta: Sen Bir Veri Üreticisisin
Günümüzde en değerli "metalar"dan biri, ham haliyle kişisel veri, işlenmiş haliyle davranışsal artığımızdır (Shoshana Zuboff). Ücretsiz kullandığımız arama motorları, sosyal medya platformları, harita uygulamaları, akıllı ev cihazları... Hepsi aslında "bedava" değildir. Kullandığımız hizmetin bedeli, bizim ürettiğimiz kişisel verilerimizdir.
Bu veriler – arama geçmişimiz, beğenilerimiz, duygusal tepkilerimiz, sosyal bağlantılarımız, fiziksel hareketliliğimiz, sağlık verilerimiz – bir araya getirilip işlendiğinde, reklamcılar, siyasetçiler ve şirketler için paha biçilmez bir kullanım değeri taşıyan bir meta haline gelir. Bu meta, veri borsalarında yüksek bir değişim değerinden alıcı bulur.
Peki, bu yeni metanın üretim sürecinde emek nerede? Biz, her kaydırma, her tıklama, her paylaşım, her "beğeni", her arama, her izlenme ile aslında dijital emek harcıyoruz. Platformlar için sürekli ve sınırsız bir değer (veri) akışı yaratıyoruz. Christian Fuchs'un da altını çizdiği gibi, bu, geleneksel anlamda ücretli bir emek değil, "ücretsiz emek"tir (Tiziana Terranova). Dolayısıyla, Facebook'ta arkadaşlarımızla etkileşirken aslında sadece sosyalleşmiyor, aynı zamanda Facebook'un birikim modelinin temel girdisi olan bir meta (kendi dijital benliğimizin verisi) üretiyor ve onu, karşılığında hiçbir ücret almadan platforma teslim ediyoruz.
4.2. Yeni Meta Fetişizmi: Arayüzün Büyüsü ve "Kullanıcı" Mitosu
Bu yeni birikim rejimi, yepyeni ve daha da sinsi bir meta fetişizmi biçimi yaratır.
Geleneksel Fetişizm: Bir kot pantolon veya bir kahve makinesinde, emek üründe görece somut bir şekilde cisimleşirdi. İlişki, daha görünürdü (fabrikalar, işçiler).
Dijital Fetişizm: Emeğimiz (veri üretme faaliyetimiz), soyut, fiziksel olmayan, görünmez bir "bulut"ta saklanır. Platformun sezgisel, kullanıcı dostu, renkli, eğlenceli ve kişiselleştirilmiş arayüzü, bu sömürü ilişkisini neredeyse tamamen gizler.
Burada fetişizmin dili de değişir. Biz "işçi" değil, "kullanıcı"yızdır. "Sömürülen" değil, "güçlendirilmiş tüketici"yizdir. "Emek harcamıyor", "deneyim yaşıyoruz"dur. "Artı-değer üretmiyor", "içerik oluşturuyoruz"dur. Bu dil, gerçek üretim ilişkisini fetişize ederek gizler.
İlişkiler bir kez daha, bu sefer katmerli bir biçimde şeyleşmiştir:
İnsanlar arasındaki sosyal iletişim, arkadaşlık, bilgilenme ve eğlenme ihtiyaçları, bir veri metaının pazardaki hareketine indirgenir.
Bu metaın kendisi (veri paketleri), sanki platformun kendi doğal, sihirli ve "akıllı" özelliğiymiş, kendi başına değerli bir şeymiş gibi sunulur. Oysa bu değer, bizim gündelik faaliyetlerimizden, yani ücretsiz emeğimizden kaynaklanır.
Nick Smicek'in Platform Kapitalizmi'nde belirttiği gibi, bu platformlar aynı zamanda ağ etkileri yoluyla tekelci bir güce ulaşır. Bir platform ne kadar çok "kullanıcı" (yani ücretsiz işçi) çekerse, ürettiği veri metaı o kadar değerli hale gelir ve bu da onu daha da çekici kılar. Bu, dijital meta fetişizmini güçlendiren bir döngü yaratır.
Nihai Sorgulama ve Çağdaş Sentez: Bu yeni büyüyü nasıl bozacağız? Cevap, Marx'ın yönteminde yatar: Eleştiri. Gerçekliği, fetişizmin perdesi olmadan görmek. Bir sosyal medya platformunda gezerken, orada "vakit öldürmediğimizi", aktif olarak bir sermaye birikim sürecine dahil olduğumuzu anlamak. "Kullanıcı" teriminin, "ücretsiz dijital işçi" gerçeğini nasıl gizlediğini teşhir etmek.
Bu, sadece teorik bir mesele değil, pratik ve politik bir meseledir. Veri sendikaları, dijital kooperatifler, veri mülkiyeti talepleri ve platformların kamusal denetimi, bu yeni meta fetişizmine karşı gelişen mücadele alanlarıdır. Meta fetişizmini kırmak, kapitalizmin en güçlü ideolojik silahını etkisiz hale getirmenin ve dijital çağda gerçekten özgürleştirici bir teknolojiyi inşa etmenin ilk adımıdır.
Sonuç: Büyübozumuna Doğru
Meta, değer ve meta fetişizmi kavramları, kapitalist toplumun sadece ekonomisini değil, aynı zamanda psikolojisini, kültürünü, siyasetini ve gündelik bilincimizi anlamak için bir anahtardır. Bu makale, bu kavramları diyalektik bir ilerleyiş içinde ele alarak, onların statik kategoriler olmadığını, sürekli bir hareket, çelişki ve dönüşüm içinde olduklarını göstermeye çalıştı.
Marx'ın Kapital'in açılış sayfalarındaki "muazzam meta birikimi" tezi, bize görünür olanı tarif eder. Kullanım ve değişim değeri ikiliği ve soyut emek teorisi, bu görünür olanın altındaki ilişkileri açıklama çabasıdır ve kaçınılmaz olarak marjinalist ve Sraffacı eleştirilerle (antitezlerle) karşılaşır. Nihayet, meta fetişizmi kavramı, bu çelişkilerin nasıl olup da mistik bir gerçeklik olarak deneyimlendiğini, toplumsal ilişkilerin nasıl şeyler arası ilişkilere dönüştüğünü açıklayarak bir sentez sunar.
Bu sentez, günümüz dijital kapitalizminde daha da karmaşık ve güçlü bir hal almıştır. Kişisel verilerimizin metalaşması ve ücretsiz dijital emeğimiz, meta fetişizminin yeni ve daha örtük biçimlerini yaratmıştır.
Bu makalenin umudu, okuyucunun bir daha asla bir akıllı telefona, bir sosyal medya uygulamasına veya bir süpermarket rafına aynı gözle bakmamasıdır. Bu nesnelerin parıltılı yüzeyinin ardında, küresel bir emek ağının, tarihsel mücadelelerin, derin toplumsal çelişkilerin ve sistematik bir gerçeklik çarpıtmasının yattığını görmektir. Bu görme biçimini kazanmak, Marx'ın deyimiyle "bilinçli varlıklar" olarak, kendi tarihimizi ve toplumsal ilişkilerimizi yeniden ele geçirme mücadelesinin en temel ve vazgeçilmez adımıdır. Büyüyü bozmak, dünyayı olduğu gibi görmekle başlar.
KAYNAKÇA
A. Karl Marx'ın Temel Eserleri (Birincil Kaynaklar)
Marx, Karl. (1867). Kapital: Ekonomi Politiğin Eleştirisi, Cilt 1. (Çev: Mehmet Selik, Nail Satlıgan). İstanbul: Yordam Kitap.
Marx, Karl. (1885). Kapital: Ekonomi Politiğin Eleştirisi, Cilt 2. (Çev: Mehmet Selik). İstanbul: Yordam Kitap.
Marx, Karl. (1894). Kapital: Ekonomi Politiğin Eleştirisi, Cilt 3. (Çev: Mehmet Selik). İstanbul: Yordam Kitap.
Marx, Karl. (1847). Felsefenin Sefaleti. (Çev: Ahmet Kardam). İstanbul: Sol Yayınları.
Marx, Karl. (1859). Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı. (Çev: Sevim Belli). Ankara: Sol Yayınları.
Marx, Karl & Engels, Friedrich. (1848). Komünist Parti Manifestosu. (Çev: Celal Üster, Nur Deriş). İstanbul: Can Sanat Yayınları.
Marx, Karl. (1844). 1844 El Yazmaları: Ekonomi Politik ve Felsefe. (Çev: Ahmet Fethi). İstanbul: Birikim Yayınları.
Marx, Karl. (1857-58). Grundrisse: Ekonomi Politiğin Eleştirisinin Temelleri. (Çev: Sevan Nişanyan). İstanbul: Birikim Yayınları.
B. Marksist Teori ve Yorumları Üzerine İkincil Kaynaklar
Engels, Friedrich. (1878). Anti-Dühring: Bay Eugen Dühring Bilimi Altüst Ediyor. (Çev: Kenan Somer). Ankara: Sol Yayınları.
Lukács, Georg. (1923). Tarih ve Sınıf Bilinci. (Çev: Yılmaz Öner). İstanbul: Belge Yayınları.
Althusser, Louis. (1965). Kapital'i Okumak. (Çev: Işık Ergüden). İstanbul: İthaki Yayınları.
Althusser, Louis. (1970). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. (Çev: Alp Tümertekin). İstanbul: İthaki Yayınları.
Harvey, David. (2010). Marx'ın Kapital'i İçin Kılavuz. (Çev: A. Cevdet Aşkın). İstanbul: Metis Yayınları.
Harvey, David. (2014). On Yedi Çelişki ve Kapitalizmin Sonu. (Çev: Şeyda Öztürk). İstanbul: Sel Yayıncılık.
Mandel, Ernest. (1976). Marksist Ekonomi Teorisi. (Çev: Orhan Suda). İstanbul: Yazın Yayıncılık.
Mandel, Ernest. (1995). Geç Kapitalizm. (Çev: Ahmet Öncel). İstanbul: Versus Yayınları.
Rubin, I. I. (1928). Essays on Marx's Theory of Value. (Trans. Milos Samardzija and Fredy Perlman). Detroit: Black & Red.
Postone, Moishe. (1993). Time, Labor, and Social Domination: A Reinterpretation of Marx's Critical Theory. Cambridge: Cambridge University Press.
Meszáros, István. (1995). Marx'ın Yabancılaşma Teorisi. (Çev: H. Emre Bağce). İstanbul: Yordam Kitap.
Eagleton, Terry. (1991). İdeoloji. (Çev: Muttalip Özcan). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
C. Emek-Değer Teorisine Yönelik Eleştiriler ve Tartışmalar
Böhm-Bawerk, Eugen von. (1896). Karl Marx and the Close of His System. New York: Augustus M. Kelley.
Sraffa, Piero. (1960). Production of Commodities by Means of Commodities: Prelude to a Critique of Economic Theory. Cambridge: Cambridge University Press.
Steedman, Ian. (1977). Marx after Sraffa. London: New Left Books.
Roemer, John E. (1982). A General Theory of Exploitation and Class. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Cohen, G. A. (1978). Karl Marx's Theory of History: A Defence. Princeton: Princeton University Press.
Sweezy, Paul M. (1942). Kapitalist Gelişme Teorisi. (Çev: Ragıp Sarıca). İstanbul: Kalkedon Yayınları.
D. Dijital Kapitalizm, Gözetim ve Meta Fetişizmi Üzerine Çağdaş Çalışmalar
Fuchs, Christian. (2014). Digital Labour and Karl Marx. New York: Routledge.
Fuchs, Christian. (2020). Sosyal Medya: Eleştirel Bir Giriş. (Çev: Mehmet Can Yaylalı). İstanbul: Nota Bene Yayınları.
Zuboff, Shoshana. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs.
Smicek, Nick. (2017). Platform Kapitalizmi. (Çev: Oylum Bülbül). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
Terranova, Tiziana. (2000). "Free Labor: Producing Culture for the Digital Economy". Social Text, 18(2), 33-58.
Dean, Jodi. (2005). "Communicative Capitalism: Circulation and the Foreclosure of Politics". Cultural Politics, 1(1), 51-74.
Fisher, Eran. (2010). Media and New Capitalism in the Digital Age: The Spirit of Networks. New York: Palgrave Macmillan.
Srnicek, Nick & Williams, Alex. (2015). İşe Yaramazların İsyanı: İş, Boş Zaman ve Emeğin Sonrası. (Çev: Osman Yener). İstanbul: Otonom Yayıncılık.
Pasquinelli, Matteo. (2009). "Google's PageRank Algorithm: A Diagram of Cognitive Capitalism". In The Internet as Playground and Factory. Ed. Trebor Scholz. New York: Routledge.
E. Film, Kültür ve İdeoloji Çalışmaları
Peck, Raoul (Director). (2017). The Young Karl Marx [Film]. Agat Films & Cie, Velvet Film.
Jameson, Fredric. (1992). Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism. Durham: Duke University Press.
Horkheimer, Max & Adorno, Theodor W. (1944). Aydınlanmanın Diyalektiği. (Çev: Nihat Ülner, Elif Öztarhan Karadoğan). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Debord, Guy. (1967). Gösteri Toplumu. (Çev: Ayşen Ekmekçi, Okşan Taşkent). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Fisher, Mark. (2009). Kapitalist Gerçekçilik: Başka Alternatif Yok Mu?. (Çev: Oylum Bülbül). İstanbul: Habitus Yayıncılık.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder