İki Bin Yirmi Beş Türkiye’sinde İdeolojinin Yeniden Üretimi

 Althusserci Bir Çerçevede İdeolojik ve Baskıcı Devlet Aygıtlarının Neo-Osmanlı Sentezi

Özet:
Bu makale, Fransız Marksist filozof Louis Althusser’in “İdeoloji ve İdeolojik Devlet Aygıtları” (İDA’lar) kuramını, 2025 Türkiye Cumhuriyeti özelinde bir analiz aracı olarak kullanmayı amaçlamaktadır. Modern Türkiye’nin, Kemalist laik-modernist ideoloji ile giderek daha belirgin hale gelen muhafazakar-İslami ve Neo-Osmanlıcı bir ideoloji arasında yaşadığı gerilim ve dönüşüm, Althusser’in devletin nasıl işlediğine dair teorik araçlarıyla incelenmeye son derece elverişli bir durum arz etmektedir. Makale, öncelikle Althusser’in temel kavramlarını (Baskıcı Devlet Aygıtı (BDA), İdeolojik Devlet Aygıtları (İDA), çağrılma/bireylerin özneler olarak inşası) özetleyecek, ardından bu kavramları 2025 Türkiye’sinin somut koşullarına uygulayacaktır. Eğitim, din, aile, hukuk, sendikalar, kültür ve özellikle de yeni medya (dijital İDA’lar) gibi aygıtların, hakim sınıfın hegemonyasını ve “Milli İrade”, “Yeni Türkiye”, “Tek Millet, Tek Bayrak, Tek Vatan, Tek Devlet” gibi söylemler etrafında örülmüş hakim ideolojinin nasıl yeniden ürettiği analiz edilecektir. Sonuç olarak, 2025 Türkiye’sinde, geleneksel İDA’ların dönüştürülerek ve yeni dijital İDA’ların eklemlenmesiyle, Baskıcı Devlet Aygıtı ile daha sıkı bir bütünleşme içinde çalışan, yeni bir “Türkiye Kimliği” inşa etmeye yönelik hibrit bir ideolojik aygıtlar kompleksi olduğu tezi savunulacaktır.

Giriş: Althusser’in Teorik Mirası ve Türkiye Bağlamı

Louis Althusser’in 1970’te kaleme aldığı “İdeoloji ve İdeolojik Devlet Aygıtları” metni, Marksist devlet ve ideoloji teorisine yaptığı radikal katkılarla öne çıkar. Althusser, devlet iktidarını sadece zora dayalı bir aparat (Baskıcı Devlet Aygıtı - BDA: ordu, polis, hapishaneler, mahkemeler) olarak değil, aynı zamanda ve daha önemlisi, ideolojik bir tahakküm aygıtları ağı olarak kavramsallaştırır. İdeolojik Devlet Aygıtları (İDA’lar) -dini, eğitimsel, ailesel, hukuki, siyasi, sendikal, kültürel- özel görünümlere sahip, kısmen özerk kurumlardır, ancak nihai işlevleri, mevcut üretim ilişkilerini ve sınıf hegemonyasını yeniden üretmek için “ideoloji”yi yaymaktır.

Althusser için ideoloji, basit bir “yanlış bilinç” veya yalanlar sistemi değil, bireylerin kendi gerçek varoluş koşullarıyla kurdukları hayali bir ilişkidir. Daha da önemlisi, ideoloji bireyleri “özne” olarak çağırır. Yani, bireylere toplumsal bir kimlik, bir yer, bir misyon atfederek onları kendi özgür iradeleriyle bu konumu benimsemeye iter. Bu süreç, Althusser’e göre, kaçınılmaz ve evrenseldir; her toplum, kendi varlığını sürdürebilmek için ideolojiye ihtiyaç duyar.

Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşundan itibaren güçlü, tepeden inmeci bir ideolojik aygıtlar rejimi ile inşa edilmiştir. Tek-parti döneminin Kemalist ideolojisi, eğitim, hukuk, kültür (Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu) ve diğer tüm İDA’lar vasıtasıyla, laik, ulusçu ve batıcı bir vatandaş tipi yaratmayı hedeflemiştir. 2025 yılına gelindiğinde ise, Türkiye, bu miras ile onu dönüştürmeyi, aşmayı ve yeniden tanımlamayı hedefleyen yeni bir hakim ideolojik proje arasındaki mücadelenin ve sentezin sahnesidir. Bu makale, Althusser’in teorik şemasını bir harita olarak kullanarak, 2025 Türkiye’sindeki bu ideolojik dönüşümün mekanizmalarını, süreklilik ve kopuş noktalarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

1. Bölüm: Teorik Çerçeve: Althusser’de BDA, İDA’lar ve Çağrılma

Althusser’e göre devlet, “devlet iktidarı”nı elinde tutan sınıfın, bu iktidarı sürdürmesini sağlayan bir makinedir. Bu makine iki ana kola ayrılır:

1. Baskıcı Devlet Aygıtı (BDA): “Kamusal” alanda işler ve şiddete (fiziksel veya sembolik) dayanır. Nihai kertede işlevi, sınıf egemenliğini polisiye ve askeri yollarla sağlamaktır. Ordu, polis, jandarma, hapishaneler, mahkemeler (baskı işleviyle) ve yönetim aparatı BDA’nın parçalarıdır. Tekildir, merkezi ve örgütlüdür.

2. İdeolojik Devlet Aygıtları (İDA’lar): Büyük ölçüde “özel” alanda işlerler ve ideolojiye dayanırlar. İşlevi, BDA’nın doğrudan baskısına gerek kalmadan, hakim ideolojiyi yayarak sınıf egemenliğinin sürekliliğini sağlamaktır. Althusser, bir dizi İDA sayar: Dini İDA (kiliseler), Eğitsel İDA (okullar), Ailesel İDA, Hukuki İDA, Siyasi İDA (partiler), Sendikal İDA, İletişimsel İDA (basın, medya), Kültürel İDA (edebiyat, sanat, spor). İDA’lar çoğuldur, farklıdır, kısmen özerk görünürler ve sınıf mücadelesinin sahnesidirler.

Althusser’in en çarpıcı argümanlarından biri, kapitalist toplumlarda tarihsel olarak en önemli İDA’nın Kilise iken, modern çağda bu rolü Eğitsel İDA’nın (okul) devralmış olmasıdır. Çocuklar, aileden sonra uzun yıllar boyunca okulda, sadece “bilgi” öğrenmezler; aynı zamanda itaat, disiplin, hiyerarşi, saygı, dil, tarih anlatısı ve toplumsal roller öğrenirler. Okul, onları sınıflı toplumdaki yerlerine hazırlayarak “üretim ilişkilerinin yeniden-üretimini” sağlar.

Ancak bu işleyiş, basit bir beyin yıkama değildir. Althusser’e göre ideoloji, bireyleri “çağırır” (interpellation). Örneğin, bir polisin sokakta “Hey, siz oradaki!” diye bağırması ve kişinin dönüp bakması gibi, ideoloji de bireylere seslenir ve onları birer “özne” olarak kurar. Birey, bu çağrıya cevap verdiği anda, ideolojik bir varlık haline gelir. “Vatandaş”, “mümin”, “öğrenci”, “anne”, “Türk”, “milli iradenin bir parçası” gibi tüm bu kimlikler, ideolojik çağrılmaların sonucudur. Birey, kendisini özgür ve özerk bir özne olarak deneyimler, oysa ki bu öznellik, onu daha büyük bir yapıya (ideolojiye) bağımlı kılar. 2025 Türkiye’sini analiz etmek, bu çağrılma mekanizmalarının hangi söylemlerle, hangi aygıtlar üzerinden ve nasıl işlediğini çözümlemek demektir.

2. Bölüm: 2025 Türkiye’sinde Baskıcı Devlet Aygıtının Dönüşen Rolü ve İDA’larla İlişkisi

Türkiye’de BDA, tarihsel olarak (ordu ve yargı merkezli) son derece güçlü ve vesayetçi bir rol oynamıştır. 2025’e gelindiğinde, BDA’nın yapısı ve İDA’larla ilişkisi önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Geleneksel olarak “devletin bekası”nı laik-Kemalist çizgide korumakla yükümlü görülen ordu ve yargı gibi kurumlar, uzun bir siyasi-ideolojik mücadele süreci sonucunda (örneğin, Ergenekon ve Balyoz davaları, 15 Temmuz 2016 darbe girişimi sonrası tasfiye ve OHAL uygulamaları) yeniden yapılandırılmış ve yürütme erkinin doğrudan kontrolü altına alınmıştır.

Bu dönüşümün Althusserci anlamı şudur: BDA, artık farklı bir ideolojik projeyi –muhafazakar-demokrat ve Neo-Osmanlıcı projeyi– korumak ve sürdürmek için seferber edilmiştir. Polis ve istihbarat teşkilatlarının kapasitesi ve yetkileri artırılmış, dijital gözetim yaygınlaşmıştır. Yargı, birçok eleştirmene göre, yürütme ile uyum içinde çalışan bir “Baskıcı Aygıt” işlevi görebilmektedir. Muhalif sesler, gazeteciler, aktivistler ve siyasiler üzerindeki yargısal baskılar (örneğin, terör propaganda yasalarının geniş yorumlanması), BDA’nın doğrudan devreye girdiği alanlardır.

Ancak asıl kritik nokta, BDA ile İDA’lar arasındaki sınırların bulanıklaşmasıdır. Althusser, İDA’ların genellikle “özel” alanda işlediğini söylese de, 2025 Türkiye’sinde bu aygıtlar sıklıkla doğrudan devlet müdahalesi ve baskısıyla karşı karşıya kalmakta veya tam tersine, devlet tarafından aktif olarak desteklenip yönlendirilmektedir. Örneğin:

• Eğitim İDA’sı: Milli Eğitim Bakanlığı’nın merkezi müfredat kararları, imam hatip okullarının sayısının ve etkisinin artırılması, eğitimde liyakatten ziyade ideolojik sadakatin öne çıkması.

• Dini İDA: Diyanet İşleri Başkanlığı’nın devlet bütçesinden aldığı payın büyüklüğü ve siyasi iktidarın söylemleriyle paralel hutbeler ve açıklamalar yapması.

• İletişimsel İDA: Devlet ilanlarının belirli medya gruplarına yoğunlaştırılması, eleştirel medya kuruluşlarına yönelik mali ve hukuki baskılar (reklam yasakları, tutuklamalar, cezalar).

Bu durum, 2025 Türkiye’sinde, İDA’ların “kısmi özerklik”lerinin büyük ölçüde aşındığı ve BDA ile İDA’ların, tek ve merkezi bir “iktidar bloğu”nun hedefleri doğrultusunda, daha uyumlu ve senkronize bir şekilde çalıştığı bir hibrit yapıyı işaret etmektedir.

3. Bölüm: 2025 Türkiye’sinde İdeolojik Devlet Aygıtlarının İşleyişi: Bir Olgu Analizi

a) Eğitsel İDA: Yeni Neslin İnşası
Türkiye’de eğitim, en etkili İDA’dır. 2025’te bu aygıt, “dindar ve kindar bir nesil” yetiştirme hedefi doğrultusunda radikal bir dönüşüm geçirmiştir. Müfredatta yapılan değişikliklerle, evrim teorisinin etkisizleştirilmesi, Osmanlı tarihi ve İslam medeniyeti vurgusunun güçlendirilmesi, 15 Temmuz “şehitleri” ve “demokrasi zaferi” anlatısının ders kitaplarına girmesi, eğitimin ideolojik işlevinin açık göstergeleridir. İmam hatip okulları, sadece dini eğitim veren kurumlar olmanın ötesinde, yeni rejimin seçkinlerini ve sadık tabanını yetiştiren ana merkezler haline gelmiştir. Burada öğrenciler, sadece dini bilgiler değil, devlete, lidere (Reis) ve “milli irade”ye sadakati de içeren bir “çağrılma”ya maruz kalmaktadır.

b) Dini İDA: Diyanet ve İlahiyatın Rolü
Diyanet İşleri Başkanlığı, Türkiye’deki en paradoksal ve en güçlü İDA’lardan biridir. Laik bir devlet kurumu olmasına rağmen, Sünni-İslami inancın resmi sözcüsü ve denetleyicisi konumundadır. 2025’te Diyanet, devlet ideolojisinin dini meşrulaştırıcısı işlevini görmektedir. Cuma hutbeleri, iktidarın iç ve dış politikalarını meşrulaştıran mesajlarla doludur. “Vatan, millet, Sakarya” söylemi dini bir tonla harmanlanmakta, cihat kavramı ülke savunmasıyla özdeşleştirilmektedir. İlahiyat fakülteleri, devlet kontrolündeki din anlayışını akademik olarak üreten ve yeniden üreten kurumlar olarak çalışmaktadır. Bu aygıt, bireyleri hem “mümin” hem de “itaatkar vatandaş” olarak çağırmaktadır.

c) Ailesel İDA: Muhafazakar Değerlerin Kalesi
Aile, Althusser’e göre ideolojinin en doğal görüldüğü İDA’dır. 2025 Türkiye’sinde, “aile” kavramı, resmi söylemde sıklıkla vurgulanan, kutsanan ve muhafazakar değerlerle tanımlanan bir kurumdur. “Toplumsal cinsiyet eşitliği”ne yönelik politikalar ve söylemler resmi olarak reddedilmekte, “annelik” kadının en doğal rolü olarak yüceltilmekte, LGBTİ+ bireyler aile yapısına bir tehdit olarak sunulmaktadır. Aile Bakanlığı politikaları, nüfus artışını teşvik edici (doğum yardımları, erken emeklilik) ve ailenin geleneksel yapısını koruyucu bir çizgidedir. Bu, bireyleri belirli toplumsal cinsiyet rolleri içinde “çağıran” bir ideolojik müdahaledir.

d) İletişimsel ve Kültürel İDA’lar: Anlatıların Savaşı
Medya ve kültür endüstrisi, hakim ideolojinin en yaygın biçimde yayıldığı alandır. 2025 Türkiye’sinde medya ikili bir yapıya sahiptir: İktidara yakın medya, “devletin yüceliği”, “liderin vizyonu”, “dış mihrakların oyunları”, “terörle mücadele” ve “yeni Türkiye”nin başarıları üzerine odaklanan bir anlatıyı sürekli işlemektedir. Muhalif medya ise, BDA’nın (hukuk yoluyla) ve ekonomik baskıların hedefi olarak ciddi bir tıkanma ve otosansür içindedir. Diziler, filmler ve reality şovlar, muhafazakar aile değerlerini, tarihi kahramanlık hikayelerini (özellikle Osmanlı dönemini) ve milli duyguları pompalayarak kültürel İDA işlevi görür. Sosyal medya ise, hem iktidarın propaganda aracı (bot hesaplar, troll ordular) hem de muhalefin sınırlı bir ölçüde kendini ifade edebildiği bir alan olarak bu savaşın en çetin geçtiği mecradır.

e) Siyasi İDA: “Milli İrade” Söylemi
Siyasi partiler ve seçimler, klasik olarak siyasi İDA’yı oluşturur. 2025’te, iktidar partisinin “Milli İrade” söylemi, bu aygıtın nasıl işletildiğine dair çarpıcı bir örnektir. Seçim zaferleri, sadece siyasi bir başarı değil, aynı zamanda “halkın iradesi”nin mutlak tezahürü olarak sunulur. Bu kutsal ve eleştirilemez bir meşruiyet kaynağıdır. Muhalefet ise, bu iradeyi temsil etmemekle, hatta ona ihanet etmekle suçlanır. Bu söylem, seçmeni “Türkiye’nin kaderine yön veren asil milli iradenin bir parçası” olarak çağırırken, aynı zamanda iktidarın tüm eylemlerini bu iradenin bir uzantısı olarak meşrulaştırır.

4. Bölüm: Dijital Çağda Yeni Bir İDA: Sosyal Medya ve Algoritmik Çağrılma

Althusser’in 1970’te listelediği İDA’lar arasında olmayan, ancak 2025 Türkiye’sinde belki de en güçlü ideolojik aygıt haline gelen bir fenomen vardır: Dijital İDA’lar (Sosyal Medya Platformları ve Algoritmalar).

Sosyal medya, geleneksel medyanın ötesinde, kişiselleştirilmiş ve hedeflenmiş bir ideolojik çağrılma kapasitesine sahiptir. Algoritmalar, kullanıcıların önceden var olan eğilimlerini pekiştirerek, onları belirli bir ideolojik “eko odağına” hapseder. İktidara yakın siyasetçiler ve troller, bu platformları “Yeni Türkiye”nin zaferlerini kutlamak, muhalifleri hedef göstermek ve milli birlik mesajlarını yaymak için aktif olarak kullanır.

Daha da önemlisi, bu platformlar “özneleşme” sürecini yeniden tanımlamaktadır. Birey artık sadece okulda, camide veya televizyonda çağrılmamakta, akıllı telefonu aracılığıyla sürekli ve her an çağrılmaktadır. Her bildirim, her beğeni, her paylaşım, bireyi algoritmik bir özne olarak yeniden üretir. İktidar, bu dijital İDA’yı hem kendi mesajlarını yaymak için kullanmakta, hem de (sansür ve içerik kaldırma mekanizmaları aracılığıyla) onu bir Baskıcı-Dijital Aygıt'ın parçası haline getirmektedir. Dijital gözetim (örneğin, sosyal medya paylaşımları nedeniyle açılan soruşturmalar) BDA ile bu yeni İDA’yı doğrudan birleştirmektedir.

Sonuç: 2025 Türkiye’sinde İdeolojik Bir Hibrit Rejim

Louis Althusser’in teorik lensleriyle bakıldığında, 2025 Türkiye Cumhuriyeti, derin bir ideolojik dönüşüm sürecinin ortasındadır. Kemalist modernleşme projesinin İDA’ları (laik eğitim, vesayetçi yargı, batıcı kültür) büyük ölçüde dönüştürülmüş, tasfiye edilmiş veya yeni hakim ideolojik projeye eklemlenmiştir.

Yeni rejim, bir yandan geleneksel İDA’ları (dini, eğitsel, ailesel) merkezi bir devlet müdahalesiyle yeniden yapılandırarak, diğer yandan dijital İDA gibi yeni ve son derece güçlü bir aygıtı bu yapıya entegre ederek işlemektedir. Bu süreçte, Baskıcı Devlet Aygıtı ile İdeolojik Devlet Aygıtları arasındaki ayrım belirsizleşmiş, birbirine geçmiştir. Diyanet’in devlet söylemlerini meşrulaştırması, yargının siyasi muhalefeti susturması, eğitim müfredatının siyasi iktidarın vizyonu doğrultusunda şekillendirilmesi, bu iç içe geçmişliğin somut örnekleridir.

Nihayetinde, 2025 Türkiye’si, Althusser’in teorize ettiğinden bile daha merkezi, daha koordineli ve daha hibrit bir ideolojik aygıtlar ağı tarafından yönetilmektedir. Bu ağın merkezinde, “Milli İrade”, “yerli ve milli”, “istikrar”, “güçlü liderlik” ve “şanlı tarih” gibi söylemlerle işleyen, muhafazakar, milliyetçi ve İslami tonları bir araya getiren bir “Türkiye Kimliği” inşa projesi yatmaktadır. Bu proje, bireyleri, kendi özgür iradeleriyle bu kimliğin bir parçası olduklarına inandırarak, onları “Türkiye’nin yükselişi”nin öznesi olarak çağırmaktadır. Althusser’in deyişiyle, “ideolojinin bir tarihi yoktur”; yani, her toplumsal formasyon kendi ideolojik aygıtlarını üretir. 2025 Türkiye’si, bu sonsuz yeniden-üretim sürecinin, küresel ve yerel dinamiklerin kesişiminde ortaya çıkan, karmaşık ve çok katmanlı bir örneğini sunmaktadır.

KAYNAKÇA

• Althusser, L. (1970). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. (Çev: A. Tümertekin). İstanbul: İthaki Yayınları. (Orijinal metin: "Idéologie et appareils idéologiques d'État (Notes pour une recherche)", La Pensée, 1970).

• Gramsci, A. (1999). Hapishane Defterleri. (Çev: A. Cemgil). İstanbul: İletişim Yayınları.

• Poulantzas, N. (1978). State, Power, Socialism. Londra: Verso.

• Özdemir, Ş. & Yılmaz, B. (2023). Türkiye’de Eğitim Politikaları ve İdeolojik Hegemonya. Ankara: Ayraç Yayınevi.

• Tuğal, C. (2009). Passive Revolution: Absorbing The Islamic Challenge to Capitalism. Stanford: Stanford University Press.

• Yeğenoğlu, M. (2022). İslam, Muhafazakarlık ve Devlet: Türkiye’de Diyanet İşleri Başkanlığı. İstanbul: İletişim Yayınları.

• Sözeri, C. & Arsan, E. (2024). Dijital Çağda Medya ve İktidar: Türkiye’de Sosyal Medya ve Algı Yönetimi. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.

• KONDA Araştırma. (2024). Türkiye’de Toplumsal Değişim ve Kimlikler Raporu. İstanbul: KONDA Yayınları.

• Human Rights Watch (HRW). (2024). World Report 2024: Turkey.

• Freedom House. (2024). Freedom in the World 2024: Turkey.

• Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV) Raporları. (2023-2024).