Namaz Kılmak İnsan Yapar mı? Ritüelin Ardındaki İnsanlık Soruşturması

Giriş: İnsanı İnsan Yapanın Peşinde

İnsan dediğimiz varlık, tarih boyunca pek çok ölçüyle tanımlanmaya çalışıldı: Alet yapandır, düşünendir, konuşandır, inanandır. Medeniyetler, ona biçtikleri değerle yükseldi veya çöktü. Oysa günümüzde, özellikle din ve ahlak ilişkisi tartışılırken, çoğu zaman en yüzeysel göstergeye sığınılır: Namaz kılıyor mu? Oruç tutuyor mu? Sakal bırakıyor mu? Başörtüsü takıyor mu? İşte bu sığ bakış, insanlık tarihinin en büyük trajedilerine zemin hazırlamıştır. Çünkü bir insan, tüm ibadetlerini eksiksiz yerine getirip bir caniye, bir katil kalıbına, bir gaspçı ruha sahip olabilir. Öyleyse soru hayatidir: Namaz kılmak insan yapar mı?

Bu makale, Ebu Leheb’den Netenyahu’ya, Ebu Cehil’den FETÖ ve IŞİD gibi oluşumlara kadar uzanan bir tarihsel ve çağdaş insanlık eleştirisiyle, ibadet ile ahlak arasındaki gedik göz önüne serilmeye çalışılacaktır. Temel tez şudur: İbadet, insanı insan kılan zemin olabilir, ama tek başına yeterli değildir. Aslolan, akıl, bilim, fen, sevgi, merhamet, vicdan, ahlak, hak, hukuk, adalet, rıza, sorumluluk almaktır. Bunları içselleştiremeyen bir ritüel insanı, insanlıktan azade bir otomata dönüştürebilir.

Birinci Bölüm: Ritüel ve Görünüş – Tarih Boyunca Dindar Zulmün Şahitliği

Ebu Leheb ve Ebu Cehil’in namaz kıldığını bilmek, İslam tarihinin en çarpıcı ironilerinden biridir. Mekke’nin ileri gelenleri, sadece putlara tapmakla kalmıyor, aynı zamanda içinde bulundukları toplumsal düzenin sembollerini koruyorlardı. Namaz, o dönemde henüz İslam’a özgü bir ritüel olarak teşekkül etmemiş olsa da, Ebu Cehil tipi karakterin özü: Dini, dünyevi iktidarının meşruiyet aracı haline getirmek. Sarık, cübbe, sakal, erkeklik ve dindarlık sembolleri. Sünnet olmak, domuz eti yememek, oruç tutmak, ezan dinlemek, abdest almak. Tüm bunları yapmak, bir insanı ahlaken başka bir insanın ölümüne, hakkının gaspına, zulmüne karşı korumuyorsa ne anlamı kalır?

İbni-i Haldun’un Mukaddime’de işaret ettiği gibi, insanlar çoğu zaman dışsal gösterişi esas alır. Oysa Allah’ın Kuran’daki uyarısı açıktır: “Yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmeniz iyilik değildir. Asıl iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitaplara, peygamberlere inanmak; sevdiği maldan akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, yardım isteyenlere ve köleleri azat etmeye vermek; namazı kılmak, zekâtı vermek; ahitleştiklerinde sözlerini yerine getirenler, sıkıntıda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanda sabredenlerdir. İşte onlar doğru olanlardır ve takva sahibi olanlar da onlardır.” (Bakara, 177). Fakat ne yazık ki dindar zulmün mimarları bu ayeti duymamış gibi davranırlar.

İkinci Bölüm: Çağdaş İhanet Örneği – Sirad Dindar Katliamları

Bugün dünya, yirmi birinci yüzyılda bir eşiğin arkasında duruyor. Gazze’de, Filistinli masum siviller, bebekler, anneler katledilirken kendisini “Davut, Süleyman, İbrahim peygamberin torunu” olarak tanıtan bir siyasi lider, Netanyahu’nun yürüttüğü soykırıma benzer saldırılar, dinsel meşruiyet kılıfına büründürülüyor. Aynı Namaz kılan, Sakal bırakan, Tora okuyan, Şabat kutlayan bu liderler, Batı Şeria’da başka bir insanın evini yıkarken, Gazze’de bir annenin bebeğini enkaz altında bırakırken vicdanlarının nasıl bu kadar rahat olabildiğini düşünmek gerekir.

Netanyahu tek örnek değil ki! Muaviye soyu, Yezid soyu üzerinden bir sorgulama yaparsak: İslam tarihinde Kerbela’da Hüseyin’e (peygamber torununa) su verilmeyişi, kılıçla karşılanışı, başının kesilişi; tüm bunlar bir dindar zihnin ürünüdür. Yezid, namaz kılıyor muydu? Evet. Abdest alıyor muydu? Muhtemelen evet. Oruç tutuyor muydu? Tutuyordu. Bu soruya cevap vermek, tarihin en zorlu muhasebesidir. Biri namaz kılıyor diye zalim değil midir?

Ve Türkiye’nin yakın tarihi: Türk askerini yakan, Türk polisini şehit eden Selefi IŞİD militanları da namaz kılıyordu. Onlar da abdest alıyor, dualar ediyor, “Allahu Ekber” diyerek bomba yeleği kuşanıp bir düğün salonuna, bir okula, bir hastaneye dalıyorlardı. Onlar da oruç tutuyor, teravih kılıyor, zekât veriyorlardı. İnsan dediğimiz canlının ritüel dindarlığının, en acımasız şiddeti nasıl meşrulaştırdığına şahit olduk. Halep’te, Musul’da, Kobani’de dökülen kanların arkasında Kur’an okuyan eller vardı. Öyleyse: “Namaz kılmak insan yapar mı?” Sorusuna artık haykırarak cevap vermeliyiz: Hayır, Namaz tek başına insan yapmaz. İnsanı insan yapan, namazın ve bütün ibadetlerin getirdiği ahlaktır.

Üçüncü Bölüm: Din Tüccarlığı ve Modern Putlar

Fethullah Gülen örneği, belki de son yirmi yılın en çarpıcı vurgusudur. Namaz kılan, cemaat kurup milyonları peşinden sürükleyen, “Hizmet” adı altında okullar açan, medya imparatorluğu kuran bir lider, maalesef aynı zamanda bir paralel yapılanmanın, darbe teşebbüsünün, adalet kurumlarını çökerten bir fitnenin de mimarıdır. İşte burada Dindar görünüp din tüccarı olmak kavramı tam da karşılık bulur. Sermayesi yalandır, istismar ettiği şey ise imandır, müşterisi cahiller, ürettiği kar ise makam-mansızdır. “Kendi dinini imanını sorgulayana dindar denir; başkasının dindarlığını sorgulayana din tüccarı denir” sözü, tam da bu noktada parlar. Din tüccarları, başkasının dini hayatını sürekli gözetler, onu yargılar, etiketler, dışlar. Halbuki insanın özüne bakmazlar. Namaz kılıyor diye birini “gerçek insan” sanmak ne büyük gaflettir!

Dördüncü Bölüm: İnsanı İnsan Yapan Erdemler

Akla, mantığa, bilime, fenne yakın olan insandır. Çünkü insan düşünen varlıktır. Düşünmeyen, sorgulamayan, körü körüne inanan insan, robotlaşır. Descartes ‘Cogito ergo sum’ derken, düşünmenin varlığın temeli olduğunu söyler. İnsanın yaptığı her eylemin bir sonucu vardır. Bilim yapan insan, sokaktaki insanın işini kolaylaştırır, fen ise insan hayatını kolaylaştıran araçları sunar. Akıl ise, iki şerden hangisinin daha hafif olduğunu bilmek, doğruyu yanlıştan ayırmaktır. İbni Sina, Farabi, Biruni hep bu akıl ve bilim yolunda yürüdüler Ve dindardılar. Ama onların dindarlığı, bid’at ve hurafe üzerine değil, ‘Aklını kullanmayanın imanı yoktur’ anlayışı üzerine kuruluydu.

İnsan olmanın ikinci direği sevgi, merhamet, vicdan ve ahlaktır. Sevgi sadece sevene değil, sevilmeyene de kapı açmaktır. Merhamet bir bebeği Gazze’de korumaktır, bir köpeği aç bırakmamaktır, bir yaşlıya saygı duymaktır. Vicdanın olmadığı yerde ibadet hileye dönüşür. Ahlakın olmadığı yerde din bezirgânlığı başlar. Hz. Muhammed’in “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” hadisi, insan olmanın ahlak olduğunu, ibadetin bu ahlakı besleyen bir araç olduğunu gösterir.

Üçüncü direk hak, hukuk, adalet, rızalık yolunda olmaktır. Hak yememek. Başkasının hakkını gasp etmemek. Adaleti terazi gibi tutmak. Güçlü de olsan, zengin de olsan, dindar da olsan, bir yetimin hakkını korumak. İşte bu insanlığın mihenk taşıdır. Yıktığını yapmak, ağlattığını güldürmek, döktüğünü doldurmak, zarar verdiğini tazmin etmek. Bu o kadar basit ama o kadar ihmal edilmiş bir ilkedir ki! Savaşlarda yıkılan kentleri yeniden inşa eden var mı? Yok. Gasp edilen toprakları iade eden var mı? Çok nadir. İnsan olmanın gereği budur: tazmin.

Dördüncü erdem: suçu dışarıda değil, kendinde aramak. Ayağına taş dolandığında taşı suçlamak ne kolaydır. Halbuki kendi yürüyüşünü, kendi dikkatsizliğini, toprağı seçmeyişini sorgulamak. Bu oto-eleştiri insanı olgunlaştırır. Elini yanlış cebe atmamak, yanlış yatağa girmemek, yanlış eve adım atmamak, eline, beline, diline hakim olmak ne büyük bir ahlak dersidir. İşte bu insana özgü bir anlayıştır. Hayvan içgüdüsüyle yaşar; insan ise iradesiyle yaşar.

Beşinci kriterdir çalışmak. “Çalışan insan mısın yoksa çalan hırsız mısın?” Çalışan, alın teri döken, istihdam üreten, katma değer yaratan insan, emeğine saygı duyandır. Oysa hırsız, çalan, rüşvet yiyen, haram yiyen, başkasının hakkını gasp eden insandır. Çalan insanın ibadeti kabul olur mu? Ne yazık ki kılarken görüyoruz namazını, ama yatarken haram yatağında, kalkarken haram lokmayla, çalışırken aldatmayla. Böyle namaz neye yarar?

Beşinci Bölüm: Namaz, Eğer Ahlakla Taçlanmazsa…

Diyanet’in hutbelerinde ne kadar sık söylenir: “Namaz insanı kötülükten alıkoyar” (Ankebut, 45). Eğer bir insan namaz kılıyor ama yine de yalan söylüyor, iftira atıyor, zulmediyor, hile yapıyor, rüşvet alıyor, yetim malı yiyor, komşusunu rahatsız ediyor, savaşta sivilleri katlediyorsa, işte o namaz onun için bir alıkoyma aracı olmaktan çıkmış, bir alışkanlık, bir ritüel, bir toplumsal gösteriş aracı haline gelmiştir.

Tasavvufta bir söz vardır: “Nice namaz kılan var ki, namazı ona sadece ‘uzak dur’ demiş, o uzak durmamış.” İslam büyükleri der ki: “Namaz kılanın kalbi huşu ile dolu değilse, dili yalandan arınmamışsa, eli haramdan çekilmemişse, o namaz onun aleyhine şahitlik eder.” Ahirette insanın namazı kendisini cennete götürecek mi, yoksa cehenneme mi? Hadis-i şerifte buyrulur: “Namazını terk edenin işaretidir.” Ama aynı şekilde, namazını kılıp da zulmedenin durumu çok daha vahimdir.

Altıncı Bölüm: Kişinin Kendi Dinini ve İmanını Sorgulaması

Günümüz insanının en büyük problemi, dini sorgulamaktan kaçınması. İnsan olmanın en önemli erdemi, “Neden inanıyorum? İnancım bana ne katıyor? Beni daha mı merhametli yapıyor, yoksa daha mı katı? Benim din anlayışım başkasının canını yakıyor mu?” sorularını sormaktır. Buna cesaret eden azınlık, gerçek insanlığa adım atar. Cesaret edemeyenler ise gelenekçi, taklitçi, kemikleşmiş bir zihne sahip olur ki onlar da körü körüne bağlı oldukları din adamlarına veya cemaat liderlerine uyarak, Emr-i bi’l-ma’ruf adı altında belki de en büyük münkeri işlerler.

Dini sorgulamanın yolu, önce şu soruyu sormaktır: Kur’an’da yazılan “Kim bir canı öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur” ayeti (Maide, 32) ile Ebu Leheb’in, Ebu Cehil’in, Yezid’in, Netanyahu’nun, IŞİD’in, FETÖ’nün eylemleri arasındaki uçurumu nasıl izah ederiz? Din tüccarları bu ayeti teğet geçer, müminlere sadece öldürmeyi değil, düşmanı ötekileştirmeyi öğretir. Oysa ki Yaradan, “Sizin dininiz size, benim dinim bana” derken bile bir hoşgörüyü işaret eder.

Sonuç: Namaz İnsan Yapmaz, İnsan Namazı Yapar

Sonuç olarak, araştırmamızın başındaki soruya artık rahatlıkla cevap verebiliriz: Hayır, namaz kılmak insan yapmaz. Çünkü Ebu Cehil namaz kılıyordu. Ebu Leheb namaz kılıyordu. Muaviye, Yezid, Haçlılar, Engizisyon, Srebrenitsa’da namaz kılan Müslüman komutanlar mı? Evet, savaş suçlusu Müslüman komutanlar da namaz kılıyordu. Bosna’da bazı savaş suçluları namaz kıldıkları halde sivil katliamından hüküm giydi. Ruanda’da kiliseye giden Hutu papazlar, komşuları Tutsileri öldürdüler.

İnsanı insan yapan, namazın ruhuna nüfuz edebilmektir. İnsanı insan yapan, döktüğünü doldurmak, ağlattığını güldürmek, yıktığını yapmak, verdiği zararı tazmin etmek, suçu dışarıda değil kendinde aramaktır. İnsanı insan yapan, elini yanlış cebe atmamak, yanlış yatağa girmemek, yanlış eve adım atmamak; eline, beline, diline sahip olmaktır, çalışmak, alın teriyle helal kazanç elde etmek, hırsızlık etmemek, hakkı yememektir.

Bir insan sabah namazını kılar, sonra iftiraya koşar. Öğle namazını kılar, birinin arkasından iş çevirir. İkindi namazını kılar, rüşvet alır. Akşam namazını kılar, komşusunun evini dinler. Yatsı namazını kılar, haram bir ilişkiye yeltenir. Böyle bir insan ne kadar namaz kılsa da insan değildir; insan kılığına girmiş bir bahane, bir yalandır, bir gösteriş vesilesidir.

İnsanlık onuruna yakışan, ibadetlerin bizi insana yaklaştırdığı bir dünyadır. Akla, bilime, merhamete, vicdana, adalete, hakka, hukuka yakın duran herkes, hangi inançtan olursa olsun, ne kadar ibadet ederse etsin, ne kadar az ibadet ederse etsin, insanlığa katkı koyar. Zira insan olmak, bir kalıba girmek değil, bir kalp ve akıl sahibi olmaktır. Son söz: Namaz kılan herkes insan değildir, ama gerçek insan olanlar, kıldıkları namazda, Yaradan’ın “Rahman ve Rahim” sıfatına mazhar olmaya çalışanlardır. Gerisi palavra, aldatmaca, riya ve din ticaretidir.

Bu makale yalnızca bir eleştiri değil, aynı zamanda her birimize: “Namazın seni insan yapıyor mu, yoksa sen namazı sadece bir alışkanlık mı sanıyorsun?” sorusunu sormak için yazılmış içsel bir muhasebe davetidir.