ÖZET
Bu makale, 15. yüzyılda Avrupa’da matbaanın yaygınlaşması ile Reformasyon hareketi arasındaki nedensel ilişkiyi analiz etmekte, ardından Osmanlı İmparatorluğu’nun matbaaya karşı takındığı ihtiyatlı ve gecikmeli tutumu incelemektedir. Matbaanın Müslümanlar tarafından 1729’a kadar kullanılmaması, kullanıldıktan sonra da dini içerikli kitaplara izin verilmemesi, Osmanlı’da eleştirel kamusal alanın oluşmasını yüzyıllarca ertelemiştir. Bu gecikme, Reform’un getirdiği sekülerleşme sürecinin Osmanlı’da yaşanmamasına, geleneksel dünya görüşünün 19. yüzyıla kadar korunmasına ve dolayısıyla mali modernleşmenin gecikmesine yol açmıştır. Çalışma, Osmanlı yönetim yapısı, ulemanın epistemolojik çerçevesi ve yazıcı esnafının korporatist çıkarları arasındaki etkileşimi bilgi sosyolojisi perspektifinden değerlendirmektedir.
Anahtar Kelimeler: Matbaa, Reformasyon, Osmanlı İmparatorluğu, bilgi devrimi, sekülerleşme, İbrahim Müteferrika, ulema, mali modernleşme.
1. GİRİŞ
Bilgi üretiminin, çoğaltılmasının ve dağıtılmasının toplumsal dönüşüm üzerindeki etkisi, tarih yazımının en temel sorularından birini oluşturur. İnsanlık tarihinde üç büyük bilgi devrimi yaşanmıştır: yazının icadı (MÖ 4. binyıl), matbaanın icadı (15. yüzyıl) ve dijital devrim (20. yüzyıl sonu). Bu devrimlerden özellikle matbaa, bilginin çoğaltılma maliyetini drastik biçimde düşürmüş, sabit, tekrarlanabilir ve denetlenebilir metinler çağını başlatmıştır. 15. yüzyılın ortalarında Johannes Gutenberg’in hareketli metal harfli matbaayı geliştirmesi (yaklaşık 1450), yalnızca bir teknolojik buluş değil, aynı zamanda bir bilgi rejimi kırılmasıdır. Elizabeth Eisenstein’ın The Printing Press as an Agent of Change (1979) adlı başyapıtında vurguladığı gibi, matbaa “yazılı kültürün nicelik ve nitelik sıçraması”na yol açmış, daha önce el yazması olarak sadece elitlerin erişebildiği metinler, orta sınıfların da ulaşabileceği bir hale gelmiştir.
Bu teknolojinin Avrupa’daki en çarpıcı toplumsal sonucu, 31 Ekim 1517’de Martin Luther’in Wittenberg Kilisesi kapısına astığı 95 tez ile tetiklenen Reformasyon hareketi olmuştur. Luther’in tezleri, matbaa sayesinde haftalar içinde Almanya’nın tamamına, aylar içinde İngiltere, Fransa, İsviçre ve İskandinavya’ya ulaşmıştır. Tarihçi Andrew Pettegree’nin hesaplamalarına göre, 1520’ye gelindiğinde tahmini 300.000 nüsha basılmıştır. Matbaa olmasaydı, Reformasyon’un büyük olasılıkla yerel bir rahip isyanı olarak kalacağı, kitlesel bir harekete dönüşemeyeceği neredeyse kesindir. Reformasyon, matbaanın yarattığı “hız, standartizasyon ve kitlesel erişim” üçlüsünün en başarılı örneğidir.
Osmanlı İmparatorluğu ise aynı dönemde matbaaya karşı tamamen farklı bir tutum sergilemiştir. Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethinden (1453) hemen sonra, Rum ve Ermeni cemaatlerine matbaa izni verilmiş, ancak Müslümanların matbaa kullanması açıkça yasaklanmıştır. Bu yasak, resmi bir fermandan ziyade ulema konsensüsü ile işleyen yazılı olmayan bir kuraldır. 1580’lerde III. Murad döneminde, Yahudi matbaacıların Türkçe kitap basma girişimi, hattat loncalarının yoğun itirazı üzerine engellenmiştir. Bu yasak, 1729’da İbrahim Müteferrika’nın Sultan III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın desteğini alarak ilk İslam matbaasını kurmasına kadar devam etmiştir – yani neredeyse üç asır. Dahası, Müteferrika matbaasında basılan 17 kitabın hiçbiri dini içerikli değildir; coğrafya, tarih, dilbilgisi ve askeri teknik konularla sınırlıdır. Kur’an, hadis, tefsir, fıkıh gibi temel dini metinler, 19. yüzyılın ortalarına kadar matbaada basılmamış, el yazması olarak üretilmeye devam etmiştir.
Bu çalışma, aşağıdaki araştırma sorularına yanıt aramaktadır: Osmanlı yönetici elitinin (Osmanoğulları ailesi ve çevresindeki bürokrasi) matbaaya karşı direncinin ardındaki zihniyet ve kurumsal nedenler nelerdir? Ulemanın epistemolojik endişeleri ile yazıcı esnafının ekonomik çıkarları arasında nasıl bir ittifak oluşmuştur? Bu teknolojik gecikme, Osmanlı’da Reform benzeri bir dini eleştiri hareketinin ve ardından gelen sekülerleşme sürecinin yaşanmamasına nasıl yol açmıştır? Son olarak, bu bilgi rejiminin mali modernleşme üzerindeki geciktirici etkisi hangi mekanizmalarla işlemiştir? Makale, karşılaştırmalı tarihsel sosyoloji yöntemini kullanarak, Avrupa ve Osmanlı vakalarını ideal-tip analiziyle incelemekte, her iki bölgedeki bilgi üretim rejimlerini yapısal olarak karşılaştırmaktadır.
2. AVRUPA’DA MATBAA VE REFORMASYON: NEDENSEL BİR ANALİZ
2.1. Matbaa Öncesi Bilgi Tekeli
Matbaa öncesi Avrupa’da kitap üretimi, manastırlardaki scriptorium’larda el yazması olarak yapılıyordu. Bu üretim biçimi üç temel özellik taşıyordu: yavaşlık, hata payı yüksekliği ve erişim kısıtlılığı. Bir müstensih (kopyacı keşiş), günde ortalama 2-3 sayfa kopyalayabiliyordu. 400 sayfalık bir İncil nüshası yaklaşık 4-5 ayda tamamlanıyordu. Bu süreçte kaçınılmaz olarak yazım hataları meydana geliyordu; aynı metnin iki el yazması nüshası arasında yüzlerce fark olabiliyordu. Bu durum, “doğru metin” kavramını fiilen anlamsız kılıyordu. Dahası, bir nüshanın maliyeti oldukça yüksekti. 15. yüzyıl başlarında bir İncil nüshası, ortalama bir köylünün 10-15 yıllık gelirine eşdeğerdi. Bu nedenle kitap sahibi olmak, sadece soylulara, yüksek din adamlarına ve zengin tüccarlara mahsustu.
Katolik Kilisesi, matbaa öncesi Avrupa’da bilgi üretiminin ve dağıtımının neredeyse mutlak tekelini elinde tutuyordu. Kutsal Kitap (Vulgate) Latince yazılmıştı, sadece din adamları tarafından okunabiliyordu. Halk, İncil’i kendi dilinde okuyamıyor, sadece rahiplerin vaazları aracılığıyla dini bilgiye erişebiliyordu. Kilise, Hristiyan doktrininin tek yorumcusu konumundaydı. Kutsal Kitap’ın bireysel yorumu, sapkınlık (heretik) olarak tanımlanıyor ve engizisyon mahkemelerinde yargılanıyordu. Bu tekel, Kilise’ye muazzam bir siyasi ve ekonomik güç veriyordu; çünkü kurtuluşun ancak Kilise aracılığıyla mümkün olduğu söylemi, endüljans (günah affı) satışı gibi uygulamaların meşru zeminini oluşturuyordu.
2.2. Matbaanın Yaygınlaşması (1450-1500)
Gutenberg’in Mainz’daki matbaasında 1455’te bastığı 42 satırlık İncil, Avrupa’da basılan ilk büyük eserdir. Bu İncil, 180 nüsha olarak basılmıştır – ki bu, tek bir el yazması nüshadan çok daha fazladır. 1450-1500 arasında (incunabula dönemi) Avrupa’da yaklaşık 30.000 ayrı baskı, tahmini 12-15 milyon kitap üretilmiştir. Bu rakam, matbaa öncesi Avrupa’daki tüm el yazması sayısını birkaç on yıl içinde katlamıştır. Venedik, Paris, Lyon, Köln ve Basel gibi şehirler matbaacılığın merkezleri haline gelmiştir. Venedik, 1500 yılına kadar Avrupa matbaa üretiminin %30-40’ını gerçekleştiriyordu; şehirde 150’den fazla matbaa faaliyet gösteriyordu.
Bu süreçte iki kritik gelişme yaşanmıştır. Birincisi, vernaküler (yerel dil) baskıların artışıdır. Latince dini metinlerin yanı sıra, Almanca, Fransızca, İtalyanca, İngilizce kitaplar basılmaya başlanmıştır. Bu, okuma yazma bilen seküler elitin (tüccarlar, zanaatkârlar, küçük soylular) kitaba erişimini kolaylaştırmıştır. İkincisi, okuryazarlık oranının artışıdır. Şehirlerdeki okuryazarlık oranı, 1450’de %10-15 civarındayken, 1500’de %20-25’e, 1550’de %35’e yükselmiştir. Bu artışın büyük ölçüde matbaa ile ilişkili olduğu açıktır; çünkü kitap fiyatları el yazmasına göre %80-90 oranında düşmüş, daha fazla insan kitap satın alabilir hale gelmiştir. Matbaa aynı zamanda eğitim kurumlarının da yaygınlaşmasını teşvik etmiştir; üniversiteler daha ucuz ders kitaplarına kavuşmuş, okuma yazma öğretimi artmıştır.
2.3. Luther ve Matbaanın Sinerjisi
31 Ekim 1517’de Luther’in 95 tezi Wittenberg’de asıldığında, tezler hemen Latince’den Almanca’ya çevrilmiş ve matbaacılar tarafından büyük bir hızla basılmıştır. Luther’in tezlerinin bu kadar hızlı yayılmasının ardında, matbaanın yanı sıra Luther’in kasıtlı bir stratejisi de vardı: O, “halkın dili” olan Almanca’yı kullanarak, sıradan insanların da tartışmaya katılmasını istiyordu. Luther’in 1522’de çevirdiği Almanca Yeni Ahit, matbaa sayesinde 1522-1525 arasında yaklaşık 200.000 nüsha basılmıştır. Bu, o zamana kadar yapılmış en büyük kitap baskısıdır.
Tarihçi Andrew Pettegree’nin Brand Luther (2015) kitabında hesapladığına göre, 1517-1520 arasında Luther’in eserleri yaklaşık 300.000 nüsha basılmış ve Almanya’da matbaa üretiminin %20’si Luther’e ayrılmıştır. 1520’de Luther’in Alman Milletinin Hristiyan Soyluluğuna adlı eseri 4.000 nüsha basılmış ve bir haftada tükenmiştir. Bu rakamlar, bir yazarın bu kadar kısa sürede bu kadar çok okura ulaşmasının daha önce hiç görülmemiş bir durum olduğunu göstermektedir.
Matbaanın Reformasyon’a sağladığı dört temel katkı şunlardır:
Hız: Bir tezin yazılması, basılması ve dağıtılması haftalar alırken, el yazmasıyla aylar/yıllar alırdı. Luther’in 1521’de Worms İmparatorluk Meclisi’nde yargılanması sırasında, onun görüşleri çoktan tüm Almanya’ya yayılmıştı. İmparator V. Karl’ın Luther’i yasaklama kararı, matbaa sayesinde fiilen işlevsiz kalmıştır.
Standartizasyon: Matbaa, hatasız, sabit bir metnin binlerce nüshasını üretebiliyordu. Bu, Luther’in argümanlarının çarpıtılmadan yayılmasını sağlıyordu. El yazması kültürde, bir metnin her yeni kopyası yeni hatalar içerebilirken, matbaa basımı her nüshada aynı metni garanti ediyordu.
Dil: Luther, Yeni Ahit’i Almanca’ya çevirdiğinde (1522), matbaa bu çevirinin yaygınlaşmasını sağladı. Almanca İncil okuyan bir terzi, kendi yorumunu yapabilir hale geliyordu. Bu, Kilise’nin tercüme ve yorum tekelini kıran en önemli faktördür.
Kamusal alan: Jürgen Habermas’ın terimiyle “kamusal alan”ın erken bir biçimi ortaya çıktı. Broşürler, hicivler, gravürler (özellikle Cranach’ın “Papalık Eşeği” ve “Keşiş Buzağısı” gibi) kitlesel bir propaganda aracı haline geldi. Luther yanlısı matbaacılar, Luther’in portresini ve karikatürlerini basarak, okuma yazma bilmeyenlerin de Reformasyon’un mesajını görsel olarak almasını sağladı.
2.4. Reformasyon’un Sonuçları: Sekülerleşme ve Eleştirel Düşünce
Reformasyon’un en uzun vadeli sonucu, Katolik Kilisesi’nin bilgi tekelinin kırılması ve yavaş ama geri dönüşü olmayan bir sekülerleşme sürecidir. Kilise’nin yanılmazlığı sorgulanmış, Kutsal Kitap’ın bireysel yorumu Protestanlığın temel ilkesi haline gelmiştir. “Sola Scriptura” (Yalnızca Kutsal Yazı) ilkesi, her inanlının Kutsal Kitap’ı okuyup yorumlama hakkına sahip olduğunu savunuyordu. Bu, eleştirel düşüncenin yaygınlaşmasının önünü açmıştır. 16. yüzyılın sonuna gelindiğinde, Avrupa’da matbaa izni almak Katolik Kilisesi’nin değil, bölgesel prenslerin yetkisine girmeye başlamıştır. Sansür mekanizmaları elbette vardı (Index Librorum Prohibitorum, 1559), ancak matbaa teknolojisi, bir kitabın tüm nüshalarını toplatmayı fiilen imkânsız hale getirdiği için sansür büyük ölçüde başarısız olmuştur.
Reformasyon ayrıca, Protestan ahlakının gelişmesiyle kapitalizmin yükselişi arasında Max Weber’in ünlü tezinde tartıştığı bağlantıyı da mümkün kılmıştır. Weber’e göre Protestanlık, dünyevi çalışmayı bir “meslek” (Beruf) olarak kutsamış, rasyonel kapitalist davranışı teşvik etmiştir. Bu tez tartışmalı olsa da, Reformasyon’un olduğu bölgelerde okuryazarlık oranlarının, kitap üretiminin ve eğitim yatırımlarının Katolik bölgelere göre belirgin şekilde daha yüksek olduğu istatistiksel olarak gösterilmiştir.
Sonuç olarak, Reformasyon olmasaydı matbaanın bu kadar hızlı yayılıp yayılmayacağı tartışmalıdır; ancak matbaa olmadan Reformasyon’un başarılı olması kesinlikle imkânsızdı. İkili, karşılıklı olarak birbirini besleyen bir sinerji oluşturmuştur. Matbaa, Reformasyon’un fikirlerini taşıyan araç; Reformasyon ise matbaanın talebini yaratan dinamik olmuştur.
3. OSMANLI’DA MATBAA: ÜÇ ASIRLIK GECİKMENİN NEDENLERİ
3.1. Erken Dönem Osmanlı Matbaa Tecrübesi (1493-1729)
Osmanlı topraklarında ilk matbaa, 1493’te İstanbul’da Sabetay (Sabbatai) Levi adında bir Sefarad Yahudisi tarafından kurulmuştur. Fatih Sultan Mehmed, İspanya’dan kovulan Yahudileri Osmanlı’ya kabul etmiş, onlara matbaa kurma izni vermiştir. Bu, Osmanlı’nın gayrimüslim tebaaya teknolojik yeniliklere erişim konusunda nispeten hoşgörülü olduğunu göstermektedir. 1493-1729 arasında İstanbul’da sadece Yahudi ve Rum matbaaları faaliyet göstermiştir. Ermeniler ise 1567’de ilk matbaalarını kurmuştur. Bu cemaatler İbranice, Ladino (Yahudi İspanyolcası), Rumca ve Ermenice kitaplar basmış, ancak asla Türkçe veya Arapça (İslam’ın kutsal dili) metin basmamışlardır. Bu nokta kritiktir: Osmanlı devleti matbaayı yasaklamamış, sadece Müslümanlara ve İslami metinlere yasaklamıştır.
Yahudi ve Rum matbaalarının varlığı, matbaanın “Şeytan işi” veya “Hristiyan icadı” olduğu gibi bir düşüncenin geçerli olmadığını gösterir. Osmanlı yöneticileri, gayrimüslim cemaatlerin matbaa kullanmasına izin verirken, Müslümanların kullanmasını neden engelledi? Bu sorunun yanıtı, sadece teknolojik veya kültürel bir muhafazakârlıkta değil, aynı zamanda toplumsal sözleşmenin doğasında aranmalıdır. Osmanlı İmparatorluğu bir “millet sistemi” ile yönetiliyordu; her dini cemaat (millet) kendi iç işlerinde serbestti. Yahudi ve Rum cemaatleri kendi dillerinde kitap basabilirdi, çünkü bu cemaatlerin dini otoriteleri (hahamlar, metropolitler) bu konuda bir sakınca görmemişti. Müslüman cemaat için ise en yüksek dini otorite ulema idi ve ulema matbaaya izin vermemişti.
Bu durum, Osmanlı devletinin matbaaya teknolojik bir yasak koymadığını, ancak Müslümanlar için bir yazılı olmayan yasak uyguladığını göstermektedir. Bu yasak, resmi bir ferman olmaktan çok, ulema konsensüsü (icma-ı ümmet) ile işleyen bir sosyal normdu. 1580’lerde III. Murad döneminde, Yahudi matbaacıların Türkçe kitap basma girişimi, hattat loncalarının ve ulemanın yoğun itirazı üzerine engellenmiştir. Padişah, bu itirazları haklı bularak Türkçe matbaayı yasaklamıştır. Bu olay, Osmanlı yönetiminin matbaa konusundaki tutumunun sadece “gelenekçilik” değil, aynı zamanda toplumsal gruplar arasındaki hassas dengeleri koruma çabası olduğunu göstermektedir.
3.2. Ulemanın Epistemolojik Direnci
Ulemanın matbaaya mesafeli yaklaşımının ardında yalnızca “yenilik korkusu” değil, derin bir epistemolojik (bilgi felsefesine dayalı) gerekçe vardı. Klasik İslam bilgi teorisinde, özellikle dini ilimler (naklî ilimler) söz konusu olduğunda, bilginin aktarımının sened (zincirleme rivayet) yoluyla doğrulanması esastır. Bir hadis metninin doğruluğu, onu aktaran kişilerin güvenilirliğine (adâlet ve zabt) bağlıdır. Bu sistem, Isnad (rivayet zinciri) olarak bilinir. El yazması gelenekte, her bir nüsha bir hocadan öğrenciye, icazet (diploma) ile aktarılırdı. Bir kitabın bir nüshasının arkasında, o kitabı hocasından dinleyen/dinleyip yazan öğrencilerin isimleri, tarihler, icazet kayıtları bulunurdu.
Matbaa ise bu aktarım zincirini koparıyordu. Bir matbaada basılan bin nüsha arasında, hangi nüshanın hangi hocadan icazet aldığını söylemek mümkün değildi. Metin anonimdi, makineydi. Ulema için bu, bilginin “güvenilirliği” sorununu doğuruyordu. Şeyhülislam Ebussuud Efendi (ö. 1574) dahil olmak üzere 16. yüzyıl uleması, “Matbaada basılan bir Kur’an’ın, bir hafız tarafından yazılan Kur’an ile aynı itibara sahip olup olamayacağı” sorusunu tartışmıştır. Çoğunluk görüşü, matbaa ile basılan Kur’an’ın mushaf hükmünde olmayacağı, dolayısıyla namazda okunamayacağı yönündeydi. Bu argüman, matbaanın dini kitaplar için kullanılmasını fiilen imkânsız hale getiriyordu. 18. yüzyılda bile, Müteferrika matbaasına izin veren fetvada, “Kur’an-ı Kerim ve hadis-i şerif ve tefsir ve fıkıh gibi şer’i ilimlere ait kitaplar tab olunmaya” ifadesi açıkça yer almıştır.
3.3. Yazıcı Esnafının (Nakkâşân ve Müstensihler) Ekonomik Tepkisi
Matbaanın geç kabulünde salt zihniyet faktörleri değil, aynı zamanda güçlü bir korporatist ekonomik çıkar da rol oynamıştır. Osmanlı’da kitap üretimi, el yazması eserleri kopyalayan müstensihler (hattat-yazıcılar) ve tezhip, minyatür yapan nakkaşlar tarafından yürütülüyordu. Bu zanaatkârlar, güçlü loncalar (ahilik) halinde örgütlenmişti. 16. ve 17. yüzyıllarda İstanbul’da yaklaşık 20.000 hattat ve müstensih bulunduğu tahmin edilmektedir. Bu rakam, Osmanlı İmparatorluğu’nun en büyük zanaat gruplarından birini oluşturuyordu.
Matbaa, bu meslek grubunun tamamen işsiz kalması anlamına geliyordu. Bir hattat, bir kitabın 100 nüshasını kopyalamak için yıllar harcar, karşılığında yüksek ücret alırdı. Matbaa ise aynı işi günlerde, çok daha ucuza yapabiliyordu. Yazıcı esnafı, “kitap yazmak bir ibadettir, hat sanatı dini bir görevdir” söylemiyle itirazlarını dile getirmiş, matbaacılığa karşı padişaha ve şeyhülislama defalarca şikayette bulunmuştur. Bu itirazlar sadece ekonomik değil, aynı zamanda dini bir meşruiyet zemini de kazanıyordu. 1729’da Müteferrika matbaası kurulduğunda bile, hattat loncasının baskısıyla matbaanın sadece dini olmayan kitaplarla sınırlandırılması, bu baskının devam ettiğini göstermektedir.
Osmanlı yönetimi (Osmanoğulları), toplumsal huzursuzluğa yol açmamak için genellikle bu loncaların yanında yer almıştır. Osmanlı İmparatorluğu, vergi gelirlerinin büyük kısmını esnaf loncalarından ve ticaretten alıyordu; bu nedenle büyük bir esnaf grubunun işsiz kalması, hem vergi gelirlerini azaltır hem de toplumsal istikrarı bozardı. Matbaanın getireceği uzun vadeli faydalar (bilgi çoğalması, mali verimlilik, eğitim seviyesinin artması), kısa vadede bu grupların yaratacağı toplumsal maliyetten daha büyük görülmemiştir.
3.4. İbrahim Müteferrika Matbaası (1729-1742) ve Sınırlı Başarı
1729’da Macar asıllı Müslüman İbrahim Müteferrika, sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın ve Sultan III. Ahmed’in desteğini alarak ilk İslam matbaasını kurdu. Müteferrika, bir matbaanın faydalarını anlatan bir risale (Vesiletü’t-Tıbaa) yazmış, burada matbaanın ilimlerin yayılmasına, kitapların ucuzlamasına ve hattatların daha önemli işlere yönelmesine katkı sağlayacağını savunmuştur. Aldığı fetva (Şeyhülislam Abdullah Efendi’den), matbaanın sadece dini olmayan (gayr-i şer’i) kitaplar için kullanılması şartını içeriyordu.
1729-1742 arasında Müteferrika 17 kitap bastı (toplam yaklaşık 12.000-15.000 nüsha). Bunlar arasında Kâtip Çelebi’nin Cihannüma’sı (coğrafya), Tarih-i Hind-i Garbi (Amerika tarihi), Lugat-ı Vankulu (Arapça-Türkçe sözlük), Grammaire Turque (Fransızca için hazırlanmış Türkçe dilbilgisi) gibi eserler vardı. Hiçbiri dini içerikli değildi. Bu kitapların bazıları, Osmanlı’da daha önce yazma olarak bulunan eserlerdi; matbaa onları daha ucuz ve daha çok nüsha olarak dağıttı.
Müteferrika matbaası, bir dizi engelle karşılaştı. Birincisi, hattat loncasının sürekli sabotaj girişimleri. Matbaaya çalışacak mürettip (harf dizici) bulmakta zorlanıldı, çünkü hattatlar lonca baskısıyla bu işe yanaşmıyordu. İkincisi, kitapların el yazmasına kıyasla çok da ucuz olmamasıydı. Müteferrika, hattatların tepkisini yumuşatmak için fiyatları el yazmasına yakın tutmaya özen gösterdi; bu da matbaanın en büyük avantajı olan “ucuzluk” unsurunu ortadan kaldırıyordu. Üçüncüsü, okur kitlesinin son derece dar olmasıydı. İstanbul, Kahire, Bağdat, Şam’da toplam kitap okuyan sayısı birkaç bin kişiydi. Bu dar pazarda, 1.000 nüsha basılan bir kitabın satılması yıllar alabiliyordu.
Müteferrika’nın 1742’de ölümünden sonra matbaa kapanmış, 1784’te yeniden faaliyete geçene kadar İslam dünyasında başka bir matbaa kurulamamıştır. Bu ikinci girişim de 19. yüzyılın başına kadar son derece sınırlı kalmıştır. Osmanlı’da matbaanın gerçek anlamda yaygınlaşması, ancak 19. yüzyılda II. Mahmud’un reformları (Tanzimat dönemi) ile mümkün olmuştur. 1831’de Takvim-i Vekayi (ilk resmi gazete) çıkmış, 1839’da Tanzimat Fermanı ile matbaa teşvik edilmiştir. Ancak bu, Avrupa’daki matbaa devriminden neredeyse dört asır sonradır.
4. OSMANLI’DA REFORM VE SEKÜLERLEŞMENİN YOKLUĞU
4.1. Neden Osmanlı’da Luther Çıkmadı?
Osmanlı İmparatorluğu’nda Reformasyon benzeri bir hareketin ortaya çıkmamasının birden fazla nedeni vardır. Ancak matbaanın yokluğu veya sınırlı kullanımı bunlardan en azı diğerleri kadar önemlidir. 16. yüzyıl Osmanlı’sında dini-siyasi muhalefet hareketleri elbette vardı: Şeyh Bedreddin (15. yüzyıl), Celâlî isyanları (16-17. yüzyıl), Kalenderî hareketleri, Kadızâdeliler (17. yüzyıl) gibi. Ancak bu hareketler, matbaanın sağladığı hız, standartizasyon ve kitlesel dağıtım avantajlarından yoksun oldukları için bölgesel kalıyor, kısa sürede bastırılıyordu.
Bir an için düşünelim: 16. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı “Luther”i, 95 tezini İstanbul’daki Ayasofya Camii kapısına assa bile, bunun duyurulması aylar alırdı. Tezler, el yazması olarak çoğaltılsa bile, her nüsha farklı hatalar içerir, çoğu zaman yanlış aktarılırdı. Dahası, ulema ve saray bu tezleri toplatmakta hiç zorluk çekmezdi; birkaç yüz nüsha el yazmasını toplamak, binlerce matbaa baskısını toplamaktan çok daha kolaydır. Matbaa olmadan, muhalif bir dini söylemin kurumsallaşması ve kitleselleşmesi neredeyse imkânsızdır.
Ayrıca, Osmanlı’da Kilise benzeri merkezi bir dini kurum yoktu. Katolik Kilisesi’nin aksine, Osmanlı uleması devletin bir parçasıydı; ilmiye sınıfı, Osmanoğulları yönetiminin meşruiyetini sağlayan en önemli yapı taşıydı. Padişah, şeyhülislamın fetvasıyla hareket ediyor, şeyhülislam padişah tarafından atanıyordu. Bu iç içe geçmiş yapıda, padişaha karşı bir isyan ile şeyhülislama karşı bir isyan arasında pratikte bir fark yoktu. Bu nedenle, Katolik Kilisesi’nin aksine, Osmanlı dini kurumu içinden çıkacak bir Reform hareketi, aynı zamanda devlete karşı bir isyan anlamına gelirdi. Matbaa olmadan, böyle bir isyanın başarı şansı sıfırdı.
4.2. Sekülerleşmenin Yokluğu ve Geleneksel Dünya Görüşünün Devamı
Sekülerleşme, basitçe “dini düşünceden kurtulma” değil, toplumsal alt sistemlerin (hukuk, siyaset, bilim, ekonomi) dini kurumların ve otoritenin doğrudan denetiminden göreli otonomi kazanması sürecidir. Avrupa’da bu süreç Reformasyon ile başlamış, matbaanın yaygınlaşmasıyla hızlanmıştır. Osmanlı’da ise 19. yüzyıla kadar bu otonomi sağlanamamıştır.
Bunun en somut göstergesi hukuk sistemidir. Osmanlı’da şer’i hukuk (İslam hukuku), devletin resmi hukuku olarak kalmış, örfi hukuk (kanunname) sadece şer’i hukukun izin verdiği alanlarda düzenleme yapabilmiştir. 18. yüzyılda bile bir ticari ihtilaf, temelde şer’i kurallar çerçevesinde çözülüyordu. Oysa Avrupa’da Reformasyon’un ardından seküler ticaret hukuku, laik mahkemeler, doğal hukuk teorileri gelişmeye başlamıştı. 16. yüzyılda Calvin’in Cenevre’sinde kurulan laik mahkemeler, dini mahkemelerden ayrılmıştı. Osmanlı’da ise kadı, hem dini hem de örfi davalara bakan tek yargıçtı.
Benzer şekilde, bilim ve eğitim alanında da medrese, hem doğa bilimlerini (astronomi, tıp, matematik) hem de dini ilimleri aynı çatı altında, dini bir perspektifle öğretiyordu. Medrese müfredatı, 17. yüzyılda Avrupa’da yaşanan bilimsel devrimden (Copernicus, Galileo, Newton, Bacon, Descartes) neredeyse hiç etkilenmemiştir. Bunun nedeni sadece “gericilik” değil, bu yeni bilgilerin matbaa aracılığıyla yayılacak bir kamusal alanın olmamasıdır. Avrupa’da Galileo’nun eserleri matbaa sayesinde tüm kıtaya yayılmış, tartışılmış, eleştirilmişti. Osmanlı’da ise bir astronom, Kopernik’in eserini ancak bir Avrupa seyahatinde veya bir tercüme el yazması yoluyla öğrenebilirdi – ki bu da çok sınırlı bir çevreye mahsustu.
4.3. Toplumsal Hafıza ve Eleştirel Kamusal Alanın Yokluğu
Habermas’ın “kamusal alan” kavramı, bireylerin rasyonel-eleştirel tartışma yoluyla kamuoyu oluşturabildiği mekânları (kahvehaneler, salonlar, edebiyat toplulukları, gazeteler) ifade eder. Avrupa’da 17. yüzyıldan itibaren matbaanın ürettiği gazeteler (ilk düzenli gazete 1605’te Strazburg’da çıkmıştır), broşürler ve kitaplar, bu kamusal alanın temelini oluşturmuştur. İngiltere’de 1640’lardaki İç Savaş sırasında, matbaa izni geçici olarak kaldırılmış ve 22.000’den fazla broşür basılmıştır. Bu, tarihte ilk kez “kamuoyu”nun bir siyasi güç olarak ortaya çıkmasıdır.
Osmanlı’da ilk resmi gazete (Takvim-i Vekayi) 1831’de, ilk özel gazete (Ceride-i Havadis) 1840’ta çıkmıştır. Kahvehaneler Osmanlı’da vardı, ancak bunlar eleştirel tartışma mekânları olmaktan çok, sözlü edebiyat (meddahlık, ortaoyunu) ve oyun mekânlarıydı. Matbaanın ürettiği yazılı malzemenin yokluğunda, kahvehane sohbetleri gündelik dedikodunun ötesine geçemiyordu. Bir eleştiri, eğer yazılı hale gelip çoğaltılmazsa, o andaki konuşmacının ölümüyle birlikte yok olmaya mahkumdur.
Bu durum, toplumsal hafızanın da şeklini belirlemiştir. El yazması kültür, sınırlı sayıda kişi tarafından üretildiği ve çoğaltıldığı için, kolektif hafıza devletin resmi tarih yazımı (vakanüvisler) ve sözlü gelenekle sınırlı kalıyordu. Matbaanın getirdiği “sabit metin” kültürünün yokluğu, eleştirel bir geçmiş okumasını da engelliyordu. Bir fikir, ancak basılıp çoğaltıldığında, yazar öldükten sonra da yaşayabilir. Osmanlı’da muhalif bir düşünürün eserleri, ölümüyle birlikte genellikle unutulmaya yüz tutuyordu. Oysa Luther’in eserleri ölümünden yüzyıllar sonra bile basılmaya devam etmiştir.
5. MALİ MODERNLEŞMENİN GECİKMESİ: BİLGİ REJİMİ İLE DEVLET FİNANSI ARASINDAKİ İLİŞKİ
5.1. Avrupa’da Matbaa ve Finansal Devrim
Matbaa, yalnızca dini reformun değil, aynı zamanda mali modernleşmenin de ön koşullarından biri olmuştur. Avrupa’da matbaa, bir dizi mekanizmayla mali sistemi dönüştürmüştür.
Birincisi, çift taraflı muhasebe bilgisinin yayılmasıdır. İtalyan matematikçi Luca Pacioli’nin Summa de Arithmetica’sı (1494), Venedik’te matbaa ile basılmış ve tüm Avrupa’ya yayılmıştır. Bu kitap, çift taraflı muhasebe sistemini ayrıntılı olarak açıklıyordu. Matbaa sayesinde, bu sistem İngiltere, Fransa, Almanya ve Hollanda’daki tüccarlar tarafından öğrenilmiş, kısa sürede standart hale gelmiştir.
İkincisi, kamu borçlanması için standartlaşmış tahvil ve senet basımıdır. Amsterdam Borsası (1602 kuruldu) ve Londra Borsası, matbaa basımı tahvil ve senetler sayesinde likit bir ikincil piyasaya kavuşmuştur. Bir yatırımcı, elindeki tahvili başka bir yatırımcıya kolayca satabiliyordu, çünkü her tahvil aynı standartta basılmıştı. Bu, devletlerin daha düşük faizle borçlanmasını sağlamıştır.
Üçüncüsü, istatistik ve demografidir. Matbaa, nüfus sayımlarının, ticaret istatistiklerinin, fiyat listelerinin çoğaltılıp dağıtılmasını mümkün kılmıştır. İngiltere’de 17. yüzyılda John Graunt’un “Bills of Mortality” adlı çalışması matbaa ile basılmış, bu demografinin bilimsel bir disiplin olarak doğmasına yol açmıştır. Devletler, artık vergi tabanlarını, asker potansiyellerini, ekonomik büyümelerini istatistiksel olarak hesaplayabiliyordu.
Dördüncüsü, kamu maliyesi yönetimi için kitlesel eğitimdir. Matbaa, hesap uzmanlarının (muhasebeci, aktüer, istatistikçi) yetişmesini sağlayan ders kitaplarını üretmiştir. 18. yüzyılda İngiltere’de binlerce muhasebeci matbaa basımı kitaplar sayesinde eğitilmiş ve Doğu Hindistan Şirketi gibi devasa şirketlerin mali işlerini yürütmüştür.
5.2. Osmanlı Mali Sisteminin Geleneksel Yapısı
Osmanlı mali sistemi, klasik dönemde (1453-1700) oldukça etkin bir şekilde işliyordu. Timar sistemi, tahrir defterleri (arazi sayımları), ihtisap vergileri gibi kurumlar, matbaa olmadan da işleyebilecek şekilde tasarlanmıştı. Ancak 17. yüzyıldan itibaren Avrupa’da yaşanan “mali devrim” (sürekli kamu borcu, merkez bankaları, kağıt para, sigorta) karşısında Osmanlı sistemi yetersiz kalmaya başlamıştır.
Osmanlı’nın mali modernleşmedeki gecikmesinin nedenleri şunlardır:
Birincisi, ulemanın faiz yasağı (riba) üzerindeki katı yorumudur. Avrupa’da Protestan ahlakı (Weber’in tezi), tefeciliği zamanla meşrulaştırırken, Osmanlı’da faiz (riba) 19. yüzyıla kadar kesin bir dille yasak kalmıştır. Matbaa olsaydı, “faizin meşruiyeti” üzerine yazılmış Avrupa kitapları Osmanlı’ya girer ve bu tartışma belki daha erken başlardı. Oysa matbaa olmayınca, bu tür fikirler sadece birkaç tercüme el yazmasıyla sınırlı kalmış, geniş bir ulema tartışmasına yol açmamıştır.
İkincisi, muhasebe bilgisinin sınırlı yayılımıdır. Osmanlı’da muhasebe, siyakat yazısı (bir tür steno) ile, genellikle sözlü gelenekle aktarılıyordu. Matbaa basımı bir muhasebe el kitabı yoktu. Bu nedenle, muhasebe hataları, yolsuzluklar daha kolay gizlenebiliyordu. 18. yüzyılda Osmanlı’da “hesap uzmanı” yetiştirmek için standart bir müfredat yoktu; her muhasebeci kendi ustasından öğreniyordu.
Üçüncüsü, istatistik yoksunluğudur. Osmanlı Devleti, nüfusunu, vergi tabanını, ticaret hacmini matbaa basımı istatistiklerle analiz edemiyordu. 1831’de II. Mahmud’un yaptığı ilk modern nüfus sayımı bile hâlâ el yazması defterlerle tutulmuştur. Bu sayımın sonuçlarının analizi aylar sürmüş, sonuçlar basılı bir rapor haline ancak yıllar sonra gelebilmiştir.
Dördüncüsü, kağıt para basımına karşı dirençtir. 18. yüzyılda Avrupa’da kağıt para (banknot) yaygınlaştığında, Osmanlı’da bunun “sahte para” veya “aldatma” olduğu yönünde bir algı oluşmuştur. Matbaa olmadan, sahteciliği önleyen güvenlik özellikli banknot basmak da teknik olarak zordu. Osmanlı ilk kağıt parayı (Kaime) 1840’ta basabilmiştir – Avrupa’dan (İsveç’te ilk kağıt para 1661, İngiltere Merkez Bankası 1694) neredeyse 150-200 yıl sonra.
5.3. Geç Modernleşmenin Bedeli
Osmanlı’nın mali modernleşmede yaşadığı bu gecikmenin doğrudan bir sonucu, 19. yüzyılda Avrupa sermayesine bağımlı hale gelmesi ve 1875’te iflasını ilan etmesi (Duyun-ı Umumiye İdaresi’nin kurulması, 1881) olmuştur. 1854’te Kırım Savaşı sırasında Osmanlı, İngiltere ve Fransa’dan ilk dış borcunu aldı. 1875’e gelindiğinde borçlar ödenemez hale gelmiş, 1881’de Duyun-ı Umumiye İdaresi (Osmanlı Dış Borçları Yönetimi) kurularak Osmanlı gelirlerinin önemli bir kısmı doğrudan Avrupalı alacaklılara tahsis edilmiştir.
Eğer matbaa sayesinde 16. ya da 17. yüzyılda mali bilgi devrimi yakalanabilseydi, Osmanlı belki de kendi merkez bankasını (Avrupa’daki gibi) kurabilir, borçlanma maliyetlerini düşürebilir, mali denetimini güçlendirebilirdi. Elbette bu tek faktör değildi; savaşlar, toprak kayıpları, bürokratik verimsizlik de vardı. Ancak bilgi rejimindeki bu fark, imparatorluğun kaderini belirleyen kümülatif bir faktör olarak önemini korumaktadır.
6. SONUÇ
Bu makale, 15. ve 16. yüzyıl Avrupa’sında matbaanın Reformasyon’un başarısındaki merkezi rolünü, Osmanlı İmparatorluğu’nda ise matbaanın üç asırlık gecikmesinin ve sınırlı kullanımının, Reform benzeri bir hareketin, eleştirel kamusal alanın ve dolayısıyla sekülerleşme sürecinin önünü nasıl tıkadığını göstermeye çalışmıştır. Bulgularımızı dört ana başlık altında özetleyebiliriz.
Birincisi, Avrupa’da matbaa ile Reformasyon arasındaki sinerji nedensel ve karşılıklıdır. Matbaanın sağladığı hız, standartizasyon, yerel dilde yayın ve kamusal alan, Luther’in tezlerinin kısa sürede tüm Avrupa’ya yayılmasını sağlamış, Katolik Kilisesi’nin bilgi tekelini kırmıştır. Matbaa olmasaydı, Reformasyon büyük olasılıkla yerel bir hareket olarak kalırdı.
İkincisi, Osmanlı yönetimi (Osmanoğulları ailesi), bilgi teknolojisi konusunda ihtiyatlı bir tutum benimsemiş, ulemanın epistemolojik endişeleri (sened zincirinin kopması) ile yazıcı esnafının ekonomik çıkarlarını (işsiz kalma korkusu) dengeleyerek “yavaş” değişimi tercih etmiştir. Bu denge, kısa vadede toplumsal istikrarı sağlamış ancak uzun vadede imparatorluğun rekabet gücünü aşındırmıştır.
Üçüncüsü, Osmanlı’da matbaanın geç ve sınırlı kullanımı, Reform benzeri bir dini eleştiri hareketinin, sekülerleşme sürecinin ve eleştirel kamusal alanın yüzyıllarca gecikmesine yol açmıştır. 19. yüzyıla kadar Osmanlı düşünce dünyası, medrese kalıplarının dışına çıkamamış, Avrupa’daki bilimsel devrim ve Aydınlanma felsefesi sadece sınırlı bir bürokrat-aydın grubu tarafından geç tanınmıştır.
Dördüncüsü, bu bilgi rejimindeki fark, mali modernleşmeyi de geciktirmiştir. Matbaanın getirdiği muhasebe standartizasyonu, istatistik, kamu borçlanması araçları ve kağıt para, Osmanlı’ya Avrupa’dan 150-200 yıl geç gelmiş, bu da imparatorluğun 19. yüzyılda mali bağımsızlığını kaybetmesine yol açmıştır.
Osmanlı’nın bu yolu seçmesinde “gericilik”ten ziyade, kurumsal dengeler ve mevcut çıkar gruplarının korunmasına yönelik rasyonel bir stratejiden söz edilebilir. Ulema ve yazıcılar, değişimin maliyetini kendileri ödeyecek, faydasını ise devlet ve toplumun diğer kesimleri görecekti. Bu tür bir çıkar çatışmasında, mevcut aktörler genellikle değişimi engellemeyi başarır. Ancak bu denge, imparatorluğun küresel rekabet gücünü zamanla aşındırmıştır. Osmanlı’nın 19. yüzyılda matbaayı kabul etmesi “çok geç” olmuş, matbaa sayesinde oluşabilecek muhalif kamuoyu (Jön Türkler, Yeni Osmanlılar) bu kez devletin zayıfladığı bir dönemde ortaya çıkmış ve imparatorluğun parçalanmasını hızlandırmıştır.
Günümüz dijital devrimi ile matbaa devrimi arasında çarpıcı benzerlikler vardır. O dönemde matbaa neyse, bugün internet ve yapay zeka odur. Osmanlı’nın matbaaya tepkisini anlamak, bugünün toplumlarının yeni bilgi teknolojilerine (dijital dönüşüm, açık erişim, blockchain, AI) nasıl tepki verdiğini anlamak için de tarihsel bir laboratuvar sunmaktadır. Osmanlı örneğinin gösterdiği gibi, teknolojik bir buluşu “geç” almak, sadece teknik bir gecikme değil, aynı zamanda kurumsal, kültürel ve zihinsel bir gecikme zincirini tetikler. Bu zincir, yüzyıllar sonra bile kendini hissettirir. Tarih, bilgi teknolojilerini erken benimseyen toplumların uzun vadede dönüşümü yönettiğini, gecikenlerin ise dönüşüme ayak uydurmak zorunda kaldığını göstermektedir. Osmanlı’nın matbaa karşısındaki ihtiyatı, bu genel kuralın en çarpıcı örneklerinden biridir.
KAYNAKÇA
Eisenstein, E. (1979). The Printing Press as an Agent of Change: Communications and Cultural Transformations in Early Modern Europe. Cambridge University Press.
Pettegree, A. (2015). Brand Luther: How an Unheralded Monk Turned His Small Town into a Center of Publishing, Made Himself the Most Famous Man in Europe, and Started the Protestant Reformation. Penguin.
Habermas, J. (1962/1989). The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry into a Category of Bourgeois Society. MIT Press.
Göçek, F. M. (1987). East Encounters West: France and the Ottoman Empire in the Eighteenth Century. Oxford University Press.
Sertoğlu, M. (1956). İbrahim Müteferrika Matbaası ve Bastığı Eserler. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
Lewis, B. (2002). What Went Wrong? The Clash Between Islam and Modernity in the Middle East. Harper Perennial. (Eleştirel okuma gerektirir.)
Pamuk, Ş. (2000). A Monetary History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press.
Yerasimos, S. (1990). “La presse et l’opinion publique dans l’Empire ottoman au XIXe siècle.” Varia Turcica, 15, 113-130.
Weber, M. (1905/2001). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu (çev. Z. Gürata). Ayraç Yayınları.
Watson, W. J. (1968). “İbrahim Müteferrika and Turkish Printing.” Journal of the American Oriental Society, 88(3), 431-441.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder