Giriş
Tarihin akışını değiştiren liderler, genellikle en karanlık anlarda ortaya çıkar. 19. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu, toprakları üzerinde güneşin batmadığı bir cihan devleti olmaktan çıkmış, “hasta adam” olarak nitelendirilen çöküş sürecine girmişti. Askeri yenilgiler, iç isyanlar, toprak kayıpları ve ekonomik çöküntü, imparatorluğun dört bir yanını sarmıştı. İşte bu tam dağılma arifesinde, tahta çıkan II. Mahmut (1808-1839), gerçekleştirdiği köklü devrimlerle yalnızca bir imparatorluğu kurtarmaya çalışmakla kalmamış, aynı zamanda bir asır sonra kurulacak olan Modern Türkiye Cumhuriyeti’nin temel yapı taşlarını da döşemiştir.
II. Mahmut, çoğu zaman selefi III. Selim gibi hayaller kuran ancak sonunda gerçekleştiren, “Vaka-i Hayriye” (Hayırlı Olay) ile yeniçeri ocağını kaldıran, kıyafetten yönetime kadar her alanda Batılılaşmayı başlatan bir öncüdür. Bu makale, II. Mahmut devrimlerini; askeri, idari, sosyal, hukuki ve ekonomik boyutlarıyla ele alarak, bu devrimlerin Tanzimat’a ve nihayetinde cumhuriyetin kuruluş felsefesine olan etkilerini kapsamlı bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır.
1. Bölüm: Değişim Zorunluluğu: II. Mahmut’un Mirası ve Karşılaştığı Tablo
1.1. Çöküşün Dinamikleri
II. Mahmut, 1808 yılında tahta çıktığında, seleflerinden devraldığı bir yıkım tablosuyla karşı karşıyaydı. 18. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti, merkezi otoritesini taşradaki derebeylere (Âyanlar) kaptırmış, ekonomik olarak iflasın eşiğine gelmişti. Özellikle 1683 II. Viyana Kuşatması’ndan sonra duraklama ve gerileme dönemine giren imparatorluk, artık Avrupa karşısında askeri üstünlüğünü kaybetmişti.
Ancak II. Mahmut’u seleflerinden ayıran en büyük fark, içinde bulunduğu cehennemi görme ve buna radikal çözümler üretme cesaretiydi. Kendisinden bir önceki reformist padişah olan III. Selim, Nizam-ı Cedid hareketiyle yeni bir ordu kurmaya çalışmış, ancak bu hareket yeniçerilerin kanlı bir isyanıyla bastırılmış ve Selim tahttan indirilerek öldürülmüştü. II. Mahmut, bu acı tecrübeden ders çıkararak, kurnaz bir stratejiyle hareket etti.
1.2. Ayaklanmalar ve Milliyetçilik Tehdidi
II. Mahmut’un saltanatı, aynı zamanda imparatorluğun en kanlı ayrılıkçı hareketlerine sahne oldu. 1821’de başlayan Yunan İsyanı, Avrupa’nın “Romantizm” ve “Milliyetçilik” rüzgarlarından besleniyordu. 1829’da Yunanistan’ın bağımsızlığını kazanması, Osmanlı tebaası olan diğer Hristiyan milletlere örnek teşkil etti. Aynı yıllarda, kadim düşman Rusya ile yapılan 1828-1829 Savaşı, Osmanlı ordusunun ne kadar aciz kaldığını bir kez daha gösterdi.
Bu dış ve iç tehditlere ek olarak, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın isyanı, devletin bekasını doğrudan tehdit eden en büyük tehlikeydi. Mehmed Ali, oğlu İbrahim Paşa komutasındaki ordusunu İstanbul’a kadar sürmüştü. İşte bu tam anlamıyla bir “ölüm kalım” savaşı verirken, II. Mahmut, geleneksel yapıların artık bu imparatorluğu kurtaramayacağını kavrayarak adeta bir “devrim” başlattı.
2. Bölüm: Askeri Devrim: Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılması ve Modern Ordunun Doğuşu
2.1. Vaka-i Hayriye (1826): “Hayırlı Olay”
II. Mahmut’un en radikal ve dönüm noktası niteliğindeki reformu, kuşkusuz 15 Haziran 1826’da gerçekleşen “Vaka-i Hayriye”dir (Hayırlı Olay). Yeniçeri Ocağı, kurulduğu 14. yüzyıldan beri imparatorluğun en elit savaş gücüydü. Ancak 19. yüzyıla gelindiğinde, bu ocak artık “Semender” (yangın söndürme), esnaf ve siyasi birer baskı unsuru haline gelmişti. Her padişahın tahttan indirilmesinde veya çıkarılan her isyanda parmağı olan Yeniçeriler, ıslahata en büyük direnci gösteriyorlardı.
Sultan, uzun yıllar boyunca sabırla bekledi. Avrupa tarzında eğitilmiş küçük birlikler kurarak kendine sadık güçler oluşturdu. 1826’da bir ferman yayınlayarak Yeniçerilerin de Avrupa usulü eğitime tabi tutulmasını istedi. Bu ferman, bardağı taşıran son damla oldu. Yeniçeriler, İstanbul’da meydanlarda kazanlarını devirerek geleneksel isyan işaretini verdiler. Ancak bu sefer karşılarında planlı bir padişah vardı.
II. Mahmut, sadık birlikleri ve halkın desteğiyle (özellikle topçu ateşiyle) isyancıları kışlalarına kilitledi ve bir gecede binlerce Yeniçeriyi yok etti. Ocak resmen lağvedildi. Bu olay, Osmanlı tarihinde “ıslahat” kavramının ötesinde bir “devrim”dir. Malcom Yapp’ın deyimiyle bu olay, “Bastille’in fırtınası ya da Kışlık Saray’ın basılması gibi yukarıdan bir devrimdi”.
2.2. Asakir-i Mansure-i Muhammediye
Yeniçeri Ocağı’nın yok edilmesinin hemen ardından, II. Mahmut yeni ordusunu kurdu: Asakir-i Mansure-i Muhammediye (Muhammed’in Muzaffer Askerleri). Bu ordu, tamamen Batılı tarzda eğitilmiş, disiplin altına alınmış ve modern silahlarla donatılmıştı. Artık ordunun bağlılığı doğrudan padişahadır; bu, merkeziyetçiliğin en büyük kozudur.
II. Mahmut, bu yeni orduyu desteklemek için modern harp okulları açtı, Avrupa’ya askeri öğrenciler gönderdi ve Redif adı verilen yedek birlik sistemini kurdu. Bu askeri devrim, 1830’larda Cezayir’in işgaline karşı koyamasa da, kırk yıl sonra Plevne’de kahramanca savaşacak ordunun temelini atmıştır. Askeri alandaki bu dönüşüm, toplumsal dönüşümün de önünü açmış; mevcut statüko ve geleneklerin kırılmasını sağlamıştır.
3. Bölüm: Kılık Kıyafet Devrimi: Fes, Pantolon ve Modern Görünüm
Osmanlı’da modernleşme, sadece süngü ve top ile sınırlı kalmadı; bireyin dış dünyaya yansımasına kadar indi. II. Mahmut’un getirdiği kılık kıyafet reformları, bugünkü Türkiye’nin seküler ve modern görünüşünün temellerindendir.
3.1. Kaftanın Sonu, Pantolonun Başlangıcı
Daha önceki padişahlar, halkın ve devlet erkanının kıyafetlerine karışmazken, II. Mahmut bir fermanla devlet memurlarına Pantolon, ceket ve Fes giyme zorunluluğu getirdi. Sarık ve geniş şalvarların yerini, Batılı tarzda kesilmiş kıyafetler aldı. Bu değişim, basit bir giyim değişikliği değildi.
Tarihçilerin deyimiyle II. Mahmut, “bir Batılı hükümdar gibi giyinmeye ve taşınmaya başladı”. Bu, padişahın kendisini Avrupa kraliyet ailesinin bir parçası gibi gösterme ve diplomatik olarak kabul görme çabasıydı. Aynı zamanda, “kimlik” değişiminin en bariz göstergesiydi. Artık sarayın dış dünyayla arasındaki duvar yıkılıyor; Batı tarzı portreleri bastırıp devlet dairelerine astırması, yeni bir “görünürlük” siyasetinin parçasıydı.
3.2. Fesin Sembolizmi
Fes, özellikle bu dönemin simgesi haline geldi. İslam alimlerinin sarığına bir alternatif olarak sunulan fes, daha düz ve modern bir başlıktı. Ancak bu değişim, halkın büyük bir kısmı tarafından “gavur icadı” olarak görülüp tepki çekti. Buna rağmen II. Mahmut, “Dindar bir Müslüman olduğu halde” bu değişimi zorla uyguladı. Bu durum, din-devlet ilişkisinde yeni bir dönemin habercisiydi: Artık devlet, dini otoritelerin baskısından sıyrılarak seküler bir görünüm kazanmaya başlıyordu.
4. Bölüm: Yönetim ve İdari Devrim: Bakanlıkların Doğuşu
II. Mahmut’un reformları belki de en kalıcı etkisini yönetim alanında göstermiştir. Günümüz Türkiye’sinin bakanlıklar sistemi, doğrudan II. Mahmut döneminde atılan temeller üzerine inşa edilmiştir.
4.1. “Sadrazam”dan “Başvekil”e: Kabine Sistemine Geçiş
Osmanlı’da klasik dönemde devlet, Divan-ı Hümayun (Bâb-ı Âli) tarafından yönetilirdi. II. Mahmut, bu yapıyı tamamen değiştirdi. 1836-1838 yılları arasında yaptığı düzenlemelerle, “Veziriazam” makamını kaldırarak yerine Başvekil (Prime Minister) makamını getirdi. Bu, sadece bir unvan değişikliği değil, zihniyet değişikliğiydi.
Osmanlı’nın yüzyıllardır süregelen “sadaret” sisteminin yerini, Avrupa tarzı bakanlıklar aldı:
Sadaret Kethüdalığı kaldırılarak yerine Dahiliye Nezareti (İçişleri Bakanlığı) kuruldu (1835).
Reis-ül Küttaplık kaldırılarak yerine Hariciye Nezareti (Dışişleri Bakanlığı) kuruldu (1836).
Defterhane, Maliye Nezareti’ne (Maliye Bakanlığı) dönüştü.
Ayrıca yeni kurulan “Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye” (Yargıtay ve Danıştay karışımı) ile yürütme ve yargı ayrımına gidilmeye çalışıldı.
4.2. Merkeziyetçilik ve Taşra
II. Mahmut, merkezi otoriteyi güçlendirmek için taşradaki âyanları (yerel derebeyleri) şiddetle bastırdı. Irak’taki Memlükleri, Arnavutluk ve Rumeli’deki asileri temizledi. Bu, modern ulus-devletin temel ihtiyacı olan “tekelci meşru şiddet kullanımı”nın ilk adımıydı. Artık Osmanlı coğrafyasında padişahtan başka otorite tanınmayacaktı. Bu uygulama, ileride Cumhuriyet’in üniter yapısının temelini oluşturmuştur.
5. Bölüm: Toplumsal ve Hukuki Devrim: Eşitlik ve Laiklik Yolunda
II. Mahmut, dini kuralların katı çerçevesini kırarak, tebaasını “Osmanlı” çatısı altında birleştirmeye çalışan ilk padişahtır.
5.1. Müsadere ve Miri Arazi Düzenlemeleri
Daha önceki dönemlerde devlet adamlarının mallarına keyfi olarak el konulması (müsadere) yaygınken, II. Mahmut bu uygulamaları sınırlandırarak ekonomik güvenliği tesis etmeye çalıştı. En önemli ekonomik reformu ise Tımar sistemini resmen kaldırması ve İltizam (vergi toplama işinin bir müteahhite verilmesi) usulünü düzenlemesidir. Bu, tarımsal üretimin modernleşmesi için bir ön adımdı.
5.2. Laik Hukukun Temelleri
Sultan, “Müslüman ve Gayrimüslim tebaa arasında adalet” ilkesini benimsemeye başlamıştı. Her ne kadar tam anlamıyla laik bir hukuk sistemi kurmasa da, Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye gibi kurullar kanun yapma yetkisini padişahtan alarak bir anlamda yasama organının habercisi oldu. Bu kurul, Tanzimat’ın ilan edeceği “Kanun Önünde Eşitlik” ilkesinin kurumsal zeminini hazırladı. Ayrıca II. Mahmut, ilk resmi gazete olan Takvim-i Vekayi’yi çıkararak, halka yönetim hakkında bilgi vermeyi (şeffaflığı) amaçladı. Bu, modern basın hayatının ve kamuoyu bilincinin başlangıcıdır.
5.3. Eğitim Devrimi
Modern Türkiye’nin eğitim sisteminin temeli bu dönemde atıldı. II. Mahmut, sadece askeri değil, tıp, mühendislik ve idari bilimler alanında Batı tarzı okullar açtı. Mekteb-i Tıbbiye (Tıp Okulu) ve Harbiye bu dönemde kuruldu veya güçlendirildi. Avrupa’ya öğrenci gönderme uygulaması başlatıldı. Bu okullarda yetişen gençler, ileride Jön Türkler ve İttihat Terakki’nin kadrolarını oluşturacak, cumhuriyetin kurucu neslini yetiştirecekti. Atatürk’ün “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir” sözünün tohumları, II. Mahmut’un bu okullarında filizlenmiştir.
6. Bölüm: Değerlendirme ve Eleştiri: Neden “Devrim” Yeterli Olmadı?
Her ne kadar II. Mahmut’a “Türkiye’nin Babası” anlamında iltifatlar edilse de, reformlarının büyük bir çoğunluğu biçimsel düzeyde kalmıştır. Prof. Dr. Ahmed Akgündüz, onun reformlarının “yararsız bir taklitten ibaret olduğunu, formaliteden öteye geçemediğini” vurgular. Reformlar, imaj değiştirmiş ancak özü değiştirememiştir.
6.1. Niçin Başarısızlık?
II. Mahmut’un en büyük zaafı, Avrupa’nın tekniğini almak yerine, yüzeysel olarak âdetlerini taklit etmeye başlamasıdır. Halkın inandığı değerleri hiçe sayan giyim reformları, aslında halkın tepkisini çekmiş ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa gibi isyancılara sempati kazandırmıştır. Ayrıca yaptığı idari reformlar, “Padişahlık-Saltanat” makamını korumuş, gerçek anlamda bir güçler ayrılığı getirmemiştir. Yani yeni kurumlar, aynı eski mutlakiyetçi sistemi ayakta tutmak için kullanılmıştır.
II. Mahmut, milliyetçilik akımını da durduramamıştır. Yunanistan’ın kaybı, Sırbistan ve Mısır’daki sorunlar, merkeziyetçi politikalar yüzünden daha da alevlenmiştir. Efraim Karsh’ın dediği gibi, “Çöküntüdeki bir imparatorluğu kurtarmak için merkeziyetçi baskı gerekiyordu, ancak kaynamakta olan kazanı durdurmak için ise yerel özgürlükler gerekiyordu.” II. Mahmut bu ikilemi çözememiştir.
6.2. Tanzimat’a ve Cumhuriyet’e Etkisi
Her ne kadar başarısızlıkları olsa da, II. Mahmut’un yaptığı devrimler olmasaydı, 1839’da ilan edilen Tanzimat Fermanı mümkün olamazdı. Tanzimat, aslında onun reformlarının devamı ve genişletilmiş halidir. II. Mahmut, “Değişimin saygınlığını” kurmuş, değişimin mümkün ve gerekli olduğunu kanıtlamıştır.
Cumhuriyet dönemine baktığımızda:
Kılık Kıyafet Devrimi (Şapka ve kıyafet kanunu) doğrudan II. Mahmut’un fes ve pantolon uygulamasının mirasıdır.
Müessesat-ı İlmiye (Üniversite ve yüksek okullar) onun açtığı okulların devamıdır.
Bakanlıklar sistemi günümüzde bile büyük ölçüde onun kurduğu sisteme dayanmaktadır.
Sonuç: Devrimin Ruhu ve Modern Türkiye
II. Mahmut, Osmanlı tarihinin en trajik ve en cesur figürüdür. O, bir imparatorluğun çöküşünü izlemek yerine, elini taşın altına koyan bir “inşacı”dır. Onun dönemine kadar, bir Osmanlı padişahının kendini değiştirmesi, kıyafetini değiştirmesi, sarayın duvarlarını yıkarak halkın arasına karışması düşünülemezdi. II. Mahmut, kendi portresini duvarlara astırarak adeta “Ben devletim” demenin yeni bir yolunu bulmuştur.
II. Mahmut’un devrimleri, “Modern Türkiye”nin DNA’sını oluşturmuştur. Batılılaşma kararının alındığı, ordunun siyaset üzerindeki vesayetinin (Yeniçeri örneğinde olduğu gibi) kırıldığı, laik eğitimin başladığı yer II. Mahmut dönemidir.
Elbette eleştiriler meşrudur. O, otoriterdi, despot muydu? Evet. Değişimi zorla ve bazen anlamsız bir taklitçilikle mi yaptı? Evet. Ancak tarih, yumuşak geçişleri değil, kırılma anlarını sever. II. Mahmut, 1838’de öldüğünde, arkasında eski kaftanlarını çıkarmış, önünde Avrupa’ya açılan bir kapı bırakmıştır. Mustafa Kemal Atatürk’ün, 1925’te Şapka Devrimi’ni yaparken ya da 1934’te Soyadı Kanunu’nu çıkarırken II. Mahmut’un ruhundan ilham aldığı açıktır.
Sonuç olarak, II. Mahmut devrimleri, Türkiye’nin modernleşme serüveninin kilometre taşıdır. Eğer bugün Türkiye, bir Ortaçağ İslam devleti değil de, laik, demokratik (olma yolunda) ve çağdaş bir ülkeyse, bunun ilk büyük adımını atan, karanlıkta bir mum yakan II. Mahmut olmuştur. Onun “Vaka-i Hayriye”si, sadece bir askeri müdahale değil, aynı zamanda ezberlerin bozulduğu bir andır. Ve bu ezber bozma, günümüz Türkiye’sinin kimliğinin oluşmasındaki temel dinamiklerden biridir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder