Özet:
Bu makale, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu modernleşme projesi olan Kemalizm tarafından inşa edilen ve etnik (Türk), dini (Sünni-İslam) ve sosyo-kültürel (seküler-Batılı) niteliklerle tanımlanan ‘Beyaz Türklük’ kimliğinin hegemonik doğasını, Jean-Jacques Rousseau’nun ‘toplum sözleşmesi’ ve ‘genel irade’ kavramları ışığında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Kemalist projenin, Rousseau’cu anlamda ‘yurttaş’ı tanımlarken, ‘Beyaz Türk’ normativitesini ‘genel irade’nin cisimleşmiş hali olarak sunduğu tezinden hareket etmektedir. Bu süreçte, ‘genel irade’ye uymayan veya onu bölen etnik (Kürtler, Ermeniler, Romanlar vb.), dini (Aleviler) ve yaşam tarzına dayalı (muhafazakar-dindarlar) gruplar, ‘öteki’ olarak kodlanmış; dışlama, asimilasyon ve zaman zaman şiddet yoluyla marjinalleştirilmiştir. Makale, bu teorik çerçeveyi, Türkiye’nin tarihsel ve sosyolojik bağlamına uygulayarak, hegemonik bir kimliğin inşasının, Rousseau’cu idealin aksine, nasıl ‘bireysel iradelerin’ (volonté de tous) zorla bastırılmasına ve totaliter bir eğilime dönüşebileceğini psikolojik, sosyolojik ve felsefi boyutlarıyla sorgulamaktadır. Sonuç olarak, Türkiye’deki vatandaşlık deneyiminin, Rousseau’nun özgürleştirici potansiyel taşıyan teorisinin, pratikte nasıl dışlayıcı bir milliyetçilik ve homojenleştirici bir modernleşme aracına dönüştürülebildiğinin çarpıcı bir örneği olduğu argümanı geliştirilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Beyaz Türklük, Kemalizm, Jean-Jacques Rousseau, Toplum Sözleşmesi, Genel İrade, Hegemonya, Ötekilik, Türkiye Modernleşmesi.
1. Giriş: Teorik Bir Çerçeve Olarak Rousseau ve ‘Genel İrade’nin Hegemonik Yorumu
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), Toplum Sözleşmesi (1762) adlı eseriyle, bireyin doğal özgürlüğünü toplumsal bir düzende nasıl muhafaza edebileceğine dair radikal bir soruya yanıt aramıştır. Onun çözümü, tüm bireylerin kolektif bir siyasi bütün oluşturmak için tüm haklarını topluluğa devrettiği bir ‘toplum sözleşmesi’ fikridir. Bu sözleşmenin kalbinde ise ‘genel irade’ (volonté générale) kavramı yatar. Rousseau’ya göre genel irade, toplumun ortak çıkarına, ortak iyiliğine yönelik olan, bireysel ve grup çıkarlarının (partiküler iradelerin) ötesindeki kolektif iradedir. Bu irade, bireyi kendisine boyun eğmeye zorlamakla onu “özgür” kılar, zira birey aslında kendi özerk aklının ürünü olan bu kolektif iradeye itaat etmektedir.
Ancak, Rousseau’nun bu görünüşte özgürleştirici teorisi, pratikte totaliter bir yoruma açık kapı bırakmaktadır. ‘Genel irade’nin ne olduğunu kim tanımlayacaktır? Bu iradenin sesi kimdir? İşte bu noktada, teori, hegemonik gücü elinde bulunduranlar tarafından, kendi partiküler iradelerini ‘genel irade’ olarak sunmak için kullanılabilir.
Bu makale, Türkiye bağlamında tam da bu sürecin işlediğini iddia etmektedir. Kemalist modernleşme projesi, kendi inşa ettiği ‘Beyaz Türk’ kimliğini –Türk etnisitesi, Sünni-İslam kökeni (kültürel olarak) ve seküler-Batılı yaşam tarzı– Rousseau’cu anlamda ‘yurttaş’ın ideal tipi, dolayısıyla ‘genel irade’nin taşıyıcısı olarak konumlandırmıştır. Bu normatif ideal, “Türkiye’nin ortak çıkarı”, “ulusal birlik” ve “çağdaşlaşma” gibi söylemlerle meşrulaştırılarak, ‘genel irade’nin kendisi olarak sunulmuştur. Bu çerçevede, bu ideale uymayan tüm kimlikler ve gruplar, sadece farklı olmakla kalmamış, aynı zamanda ‘genel irade’yi bölen, ulusal birliği tehdit eden ve dolayısıyla ‘kamu yararına’ aykırı unsurlar olarak kodlanmıştır.
Bu çalışma, bu teorik argümanı, Türkiye’nin tarihsel deneyimi üzerinden psikolojik, sosyolojik ve felsefi düzlemlerde irdeleyecektir.
2. Kemalist Modernleşme: ‘Beyaz Türk’ü ‘Genel İrade’nin Taşıyıcısı Kılmak
Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu’nun çok-etnili, çok-dinli ve çok-mezhepli yapısının enkazı üzerine kurulmuştur. Kemalist elitler için bu heterojenlik, modern, homojen bir ulus-devlet inşa etmenin önündeki en büyük engeldi. Burada Rousseau’nun “bölünmemiş bir bütün” olarak tasavvur ettiği toplum ideali, Kemalist proje için merkezi bir hedef haline geldi.
2.1. Yeni ‘Yurttaş’ın İnşası:
Rousseau, toplum sözleşmesiyle bireyin doğal özgürlüğünü kaybettiğini ancak yurttaşlık özgürlüğünü kazandığını söyler. Kemalist proje de, Osmanlı tebaasını ‘Türk yurttaşı’na dönüştürme iddiasındaydı. Ancak bu yurttaşlık tanımı, Rousseau’nun teorik olarak öngördüğü gibi tüm bireylerin özerk iradelerinin bir sonucu değil, tepeden inme, jakoben bir tarzda tanımlanmıştı. ‘Yurttaş’, Türk olmalıydı (Türk Tarih Tezi, Güneş Dil Teorisi), Sünni-İslam geçmişine sahip olmalıydı (azınlık statüsü sadece gayrimüslimlere verilerek Müslümanlar homojenleştirildi) ve seküler bir yaşam tarzını benimsemeliydi (şapka kanunu, tekke ve zaviyelerin kapatılması, laiklik ilkesi).
Bu üçlü sacayağı, ‘Beyaz Türklük’ olarak adlandırılan hegemonik kategoriyi oluşturdu. Bu kategori, ‘genel irade’nin somutlaşmış hali, Türkiye’nin ‘ortak iyisi’nin ve ‘çağdaş geleceği’nin temsilcisi olarak kurgulandı.
2.2. ‘Genel İrade’ Söylemi ve Meşruiyet:
Kemalist söylem, bu dönüşümü “muasır medeniyet seviyesine ulaşma”, “milli birlik ve beraberlik” ve “ilerleme” gibi kavramlarla meşrulaştırdı. Bu kavramlar, Rousseau’cu ‘genel irade’nin Türkiye versiyonuydu. Bu iradeye karşı çıkmak, sadece siyasi bir muhalefet değil, aynı zamanda ulusun ortak çıkarına, aklına ve geleceğine ihanet olarak görüldü. Bu, hegemonyanın en incelikli halidir: iktidar, kendi partiküler projesini, tüm toplumun nesnel çıkarıymış gibi sunar.
3. ‘Öteki’nin İnşası: Genel İradeye Aykırılık Olarak Farklılık
Rousseau, ‘genel irade’ye uymayan bireyin toplum tarafından “özgür olmaya zorlanabileceğini” söyler. Bu tehlikeli ve zorlayıcı potansiyel, Türkiye’de ‘Beyaz Türk’ normundan sapan gruplara yönelik politikaların temelini oluşturmuştur. Farklı olmak, ‘genel irade’ye bir tehdit olarak algılanmıştır.
3.1. Etnik Ötekiler: Kürtler
Sosyolojik/Tarihsel Analiz: Türk etnisitesi ‘genel irade’nin bir bileşeni olarak tanımlandığı için, Kürt kimliği inkar ve imha politikalarıyla karşılaştı. “Dağ Türkleri” tanımı, etnik kimliğin inkarı ve asimilasyonunun açık bir göstergesidir. Şark Islahat Planı, Dersim Tertelesi gibi olaylar, ‘genel irade’ adına hareket eden devletin, farklı etnik iradeyi şiddetle bastırmasıdır. Buradaki psikolojik mekanizma, ‘öteki’ni insanlıktan çıkarma (dehumanization) ve korku üzerinden meşrulaştırmadır.
Rousseau’cu Çıkmaz: Rousseau’nun teorisi, etno-kültürel farklılıkları barındıracak bir çoğulculuk öngörmez. Homojen bir ‘genel irade’ fikri, çok-kültürlülükle bağdaşmakta zorlanır. Türkiye örneği, bu teorik zafiyetin pratikte nasıl trajik sonuçlar doğurabileceğini göstermiştir.
3.2. Dini/Mezhepsel Ötekiler: Aleviler
Sosyolojik/Felsefi Analiz: Resmi olarak Müslüman sayılan ancak Sünni-Hanefi normundan sapmalar içeren Alevilik, ‘genel irade’yi temsil ettiği iddia edilen seküler-Sünni sentezine uymuyordu. Aleviler, hem dini (Sünni olmadıkları için) hem de kültürel (laiklik öncesi geleneksel seküler yaşam pratikleri olduğu için) bir ikilemde bırakıldı. Devlet, din işlerini Diyanet İşleri Başkanlığı üzerinden Sünni-Hanefi anlayışa göre düzenleyerek, Aleviliği görünmez kıldı ve marjinalleştirdi. Madımak Katliamı gibi olaylar, bu dışlayıcı söylemin toplumsal şiddete nasıl dönüşebileceğinin acı bir kanıtıdır. Burada işleyen psikolojik süreç, önyargı (prejudice) ve ayrımcılığın (discrimination) kurumsallaşmasıdır.
Rousseau’cu Çıkmaz: Rousseau, vatandaşın dininin toplumun ruhuyla uyumlu olması gerektiğini savunur, hatta bir “sivil din” önerir. Türkiye’de, Sünni-İslam (kültürel olarak) ve sekülerlik, fiili bir ‘sivil din’ işlevi görmüş, bu dine uymayanlar ise ‘iyi vatandaş’ olarak görülmemiştir.
3.3. Yaşam Tarzı Ötekileri: Muhafazakar-Dindarlar
Sosyolojik/Psikolojik Analiz: ‘Beyaz Türklük’, seküler bir yaşam tarzını merkeze aldığı için, kamusal alanda dini sembolleri (başörtüsü gibi) taşıyan muhafazakar kesimler, ‘genel irade’yi temsil eden çağdaş, modern görünüme aykırı bulundu. Bu durum, onlarca yıl süren bir damgalama (stigmatization), eğitim ve istihdamdan dışlanma sürecine yol açtı. Bu gruplar, kendilerini ‘Beyaz Türk’ hegemonyasının hedefi olarak hissederken, bir yandan da milli iradenin/millî iradenin asıl temsilcisi olduklarına inanmaya başladılar. Bu, Türkiye siyasetindeki kutuplaşmanın temel dinamiklerinden birini oluşturur.
Antitez: Bu grup, ‘genel irade’nin Kemalist yorumuna en güçlü antitezi oluşturmuş ve nihayetinde iktidara gelerek hegemonik denklemi tersine çevirmeye çalışmıştır. Ancak bu sefer de kendi ‘genel irade’ tanımını (muhafazakar-milli irade) dayatma eğilimi, yeni bir dışlama mekanizması yaratmıştır.
4. Psikolojik ve Sosyolojik Sonuçlar: İçselleştirilmiş Baskı ve Kolektif Travma
Hegemonik ‘genel irade’ söylemi, sadece dışsal baskıyla kalmaz, aynı zamanda içselleştirilir (internalization).
Psikolojik İnceleme: Marjinalleştirilmiş grupların bireyleri, zamanla dominant kimliği üstün ve arzulanır, kendi kimliklerini ise aşağılık ve saklanması gereken bir şey olarak görmeye başlayabilir (örneğin, Kürtçe konuşmaktan utanma, Alevi olduğunu gizleme). Bu, ** kolektif bir benlik saygısı kaybına** yol açar.
Sosyolojik İnceleme: Toplum, hegemonik normlar etrafında katmanlı bir hale gelir. ‘Beyaz Türk’ normuna yakınlık, sosyal, ekonomik ve kültürel sermayeye erişimde avantaj sağlarken, bu normdan uzaklaştıkça dezavantajlar artar. Bu, yapısal bir eşitsizlik sistematiği doğurur.
5. Sonuç: Rousseau’nun Mirası ve Türkiye’nin Hegemonya Deneyimi
Türkiye’nin deneyimi, Rousseau’nun ‘genel irade’ kavramının, demokratik ve özgürleştirici olmaktan çok, totaliter ve dışlayıcı bir şekilde araçsallaştırılabileceğinin tarihsel bir kanıtıdır. Kemalist modernleşme, jakoben bir ‘genel irade’ anlayışıyla, homojen bir ulus yaratma hedefine odaklandı. Bu süreçte, ‘Beyaz Türklük’ bu iradenin somut temsilcisi kılındı ve farklı olan her şey, ‘öteki’leştirilerek sistematik bir şiddete maruz bırakıldı.
Rousseau’nun teorisi, bireyin topluma aktif katılımıyla şekillenen organik bir ‘genel irade’yi öngörürken, Türkiye’de bu irade, seçkin bir azınlık tarafından tepeden inme bir şekilde tanımlandı ve topluma dayatıldı. Bu, teorinin pratikteki çarpıtılmasıdır.
Bu analiz, modernleşme, ulus-inşası ve vatandaşlık üzerine düşünürken, kimin ‘genel’i tanımladığı sorusunun ne kadar hayati olduğunu göstermektedir. Gerçek bir toplumsal sözleşme, tüm iradelerin eşit ve özgürce temsil edilebildiği, çoğulcu ve çok-kültürlü bir zeminde mümkün olabilir. Türkiye’nin geleceği, ‘Beyaz Türklük’ veya onun antitezi olan başka bir dar hegemonik tanımda değil, Rousseau’nun özünde var olan ancak Türkiye’de göz ardı edilen çoğulcu, diyaloğa dayalı ve gerçek anlamda katılımcı bir ‘ortak irade’ arayışında yatmaktadır.
Kaynakça
Rousseau, J-J. (1762). Toplum Sözleşmesi (çev. V. Günyol). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Keyman, E. F. & İçduygu, A. (2003). “Globalization, Citizenship, and Identity: The Case of Turkey”. Citizenship Studies, 7(2), 219-234.
Üstel, F. (2004). “Makbul Vatandaş”ın Peşinde: II. Meşrutiyet’ten Bugüne Vatandaşlık Eğitimi. İstanbul: İletişim Yayınları.
Yeğen, M. (2004). “Citizenship and Ethnicity in Turkey”. Middle Eastern Studies, 40(6), 51-66.
Göle, N. (1997). The Forbidden Modern: Civilization and Veiling. Ann Arbor: University of Michigan Press.
Kılıçdaroğlu, K. (Ed.). (2019). Türkiye’de Çoğulculuk, Tanınma ve Hak Temelli Politikalar. Ankara: Phoenix Yayınevi.
Althusser, L. (1970). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları (çev. A. Tümertekin). İstanbul: İthaki Yayınları. (Hegemonya kavramına ilişkin)
Freud, S. (1929). Uygarlığın Huzursuzluğu (çev. H. Barışcan). İstanbul: Metis Yayınları. (Toplumsal baskının psikolojik kökenleri üzerine)
Connolly, W. E. (1991). Identity\Difference: Democratic Negotiations of Political Paradox. Ithaca: Cornell University Press. (Ötekilik siyaseti üzerine)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder