Bir Metafor Olarak Köpek
"Hak, Muhammed, Ali. Ey Dede! Sana dil verdim, haktan ve hakikatten yana baş kaldır. Döktüğünü doldur, ağlattığını güldür, yıktığını yap. Bu yolda incinme, incitme; dar gel, doğru söyle." İşte bu yola girene, RIZALIK yolunda denir.
Şu örnek üzerine düşünelim: Bir köpek kümese girer ve tavukları yer. O bir hayvandır ve bu eyleminin iyi ya da kötü olduğunu bilemez. Aynı şekilde, bazı insanlar da sûrette insan olabilir (yani insan suretindedir), ancak yaptığı bir eylemin iyi mi kötü mü olduğunun bilincinde değilse, o sîrette hayvan (yani özü itibarıyla) olarak kalır.
Kişi, yaptığı eylemin iyi veya kötü olduğunun bilincine varırsa, işte o zaman sûrette insan, sîrette de insan olma yoluna girer. Fakat kemale ermek için bu da yetmez. O kişi, yediği tavukların parasını, zarar verdiği sahibine öder ve onun rızalığını alırsa, artık sûrette insan, sîrette insan-ı kâmil olma mertebesine yükselir ve gerçek rızalık yolunda ilerler.
Bu yolun özü, kişinin tüm sıkıntıları kendinden bilmesidir. "Ayağıma taş dolansa, kendimden bilirim." sözü bu hakikati ifade eder. Nasıl ki el, gövdenin kaşındığı yeri bilirse, can da kendi derdinin dermanını içinde taşır.
Bu yolun yolcuları ikiye ayrılır: Ârifler ve kâmiller, daima özünü yoklar; cahiller ise daima kendini aklar. İnsan-ı kâmil, sürekli özünü yoklayarak eksiğini ve kusurunu bulur. Maddi veya manevi olarak zarar verdiği her mazlumun zararını, ziyanını tazmin eder ve nihayetinde rızalık yoluna girer. İşte esas olan da budur.
Alevi metnindeki "kümesdeki köpek" metaforu, insanlık durumuna dair derin bir fenomendir. Köpek, eyleminin etik sonuçlarından habersizdir; onun için eylem, sadece içgüdüsel bir doyumdur. Buradan hareketle, bu metafor insanın bilinç, özgürlük ve sorumluluk üçgenindeki yerini anlamak için kullanabilir.
Özet: Bu çalışma, Zachary Wigon’ın yönettiği “Sanctuary” (2022) filmini, Alevi-Bektaşi geleneğinin merkezî kavramlarından olan “Rızalık” ve “Dört Kapı Kırk Makam” öğretisi ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Filmdeki ana karakterler Hal ve Rebecca’nın güç, kontrol, kimlik ve arzu üzerine kurulu karmaşık ilişkisi, “kümesdeki köpek” metaforu üzerinden insanın bilinç, sorumluluk ve kemale erme yolculuğuna (seyr-i sülûk) bir analog olarak ele alınacaktır. Çalışma, filmin psikolojik geriliminin altında yatan felsefi ve etik sorgulamaların, Alevi-Bektaşi tasavvufundaki “sûret-sîret” ayrımı, “özü yoklama” ve nihai hedef olan “rızalık” ile nasıl kesiştiğini ortaya koyacaktır. Bu bağlamda, karakterlerin dönüşümü, Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat kapılarından geçiş süreçleriyle analiz edilecek ve modern bireyin “insan-ı kâmil” olma mücadelesi tartışılacaktır.
Anahtar Kelimeler: Sanctuary, Alevi-Bektaşi, Rızalık, Dört Kapı, Seyr-i Sülûk, İnsan-ı Kâmil, Sûret-Sîret, Metafor.
Giriş: Bir Modern Vak’a Olarak “Sanctuary”
Zachary Wigon’ın “Sanctuary”, yüzeyde bir güç mücadelesi ve cinsel gerilim hikâyesi gibi görünse de, özünde kimlik, performans, özgür irade ve nihayetinde “gerçek benliğe” ulaşma arayışını konu edinir. Hal Porterfield (Christopher Abbott), babasının ölümünün ardından devralacağı otel imparatorluğunun mirasçısıdır; Rebecca (Margaret Qualley) ise onun uzun süredir bu role hazırlanmasını sağlayan, özel bir dominatristir. Film, Hal’in bu “oyun”u sonlandırma kararıyla başlar ve Rebecca’nın bu karara direnci üzerine şekillenir. İşte bu çatışma, bireyin içsel yolculuğunun (seyr-i sülûk) temel dinamiklerini barındırır: Cehaletten bilince, bencillikten sorumluluğa ve nihayetinde tek taraflı bir ilişkiden karşılıklı “rıza”ya doğru bir evrim.
Bu çalışma, filmin bu derin katmanlarını, Alevi-Bektaşi öğretisinin “Dört Kapı” modeli ve “Rızalık” kavramı ile okumayı önermektedir. Metinde geçen “kümesdeki köpek” metaforu, karakterlerin başlangıçtaki halini anlamak için bir çerçeve sunarken, “sûret” ve “sîret” ayrımı, onların performatif kimliklerinin altındaki özü sorgulamamıza olanak tanır.
Teorik Çerçeve: Rızalık Yolu ve Dört Kapı
Alevi-Bektaşi geleneği, insanın kamil (olgun) bir insan olma yolculuğunu sistematik bir şekilde “Dört Kapı” modeliyle açıklar (Birdoğan, 1995; Ocak, 2017). Her kapı, bir içsel arınma ve bilinçlenme aşamasıdır.
Şeriat Kapısı: Dış kurallar, görgü ve emir-yasaklar düzeyidir. Kişi eyleminin özünü, niyetini ve sonuçlarını bilmez. Metaforumuzdaki “kümesdeki köpek” gibidir; içgüdüsel olarak hareket eder. “Sûrette insan, sîrette hayvan” mertebesidir.
Tarikat Kapısı: Kişi bir mürşide bağlanır, talip olur. Eylemlerinin farkına varmaya, iyi-kötü ayrımını öğrenmeye başlar. Ancak bu bilinç henüz içselleştirilmemiş, kişinin kendi özüne yönelmemiştir.
Marifet Kapısı: İlmin, bilgeliğin kapısıdır. Kişi artık eylemlerinin sonuçlarını ve yarattığı zararı derinden kavrar. “Yaptığının kötü olduğu bilincine varır.” Bu, içsel bir aydınlanma ve öz-eleştiri sürecidir. “Sûrette insan, sîrette insan” olma yoluna girilir.
Hakikat Kapısı: Gerçeğin, özün kapısıdır. Kişi, Hakikat’e ulaşmış, kendini ve evreni bilen “insan-ı kâmil” mertebesine erişir. Buradaki temel ilke, yapılan hatayı ve verilen zararı telafi etmek (tazmin) ve nihayetinde “rızalık” almaktır. “Döktüğünü doldur, ağlattığını güldür, yıktığını yap.”
Nihai hedef, “RIZALIK yoluna” girmektir. Bu, sadece başkasının değil, öncelikle kendi özünün ve nihayetinde Hakk’ın rızasını kazanmaktır. Yolun özü, “kişinin tüm sıkıntıları kendinden bilmesi” ve “özünü yoklaması”dır (Melikoff, 1998).
Film Analizi: Dört Kapıdan Geçiş ve Rızalık Arayışı
1. Başlangıç: Şeriat Kapısında Performatif Bir Varlık
Filmin başında Hal, sûrette bir “CEO”dur. Babasının yarattığı rolü oynamaktadır. Rebecca ile olan dinamikleri, katı, kuralları önceden belirlenmiş bir senaryodur (Şeriat’ın kuralları gibi). Hal burada, eylemlerinin (bu rol oyununun) kendi gerçek kimliği ve sorumlulukları üzerindeki etkisinin bilincinde değildir. Tıpkı köpeğin tavukları yerken sonuçlarını düşünmemesi gibi, Hal de bu oyunun duygusal sonuçlarını düşünmez. Onun için bu, içgüdüsel bir doyum (kontrol hissi, kaçış) aracıdır. Sîreti, bu rolün altında ezilmiş, özünü bulamamış bir “hayvani” içgüdüyle hareket eden bir varlıktır.
Rebecca ise bu kapıda bir “mürşid” rolündedir ancak Hal henüz bu yolun bir “talibi” bile olamamıştır. Hal’in oyunu bitirme kararı, onu bu ilkel bilinç durumundan çıkmaya zorlayan ilk hamledir.
2. Çatışma ve Farkındalık: Tarikat ve Marifet Kapılarına Doğru
Hal’in “hediye” teklifi, Rebecca’yı isyana sevk eder. Rebecca’nın şantajı, Hal’in Şeriat düzeyindeki rahatlığını altüst eder ve onu Tarikat kapısının eşiğine getirir: Eylemlerinin bir sonucu olduğunu ve bu sonuçlardan sorumlu olduğunu şiddetle fark etmeye başlar. Öfke nöbeti ve odayı dağıtması, bu yeni ve rahatsız edici bilincin dışavurumudur.
Rebecca’nın itiraf sahnesi (“işinden istifa edip nişanlısını terk ettiğini”) ise her iki karakter için bir Marifet kapısı aralar. Rebecca, rol yapmanın ötesinde, bu ilişkide “kendini gerçekleştirdiğini” itiraf ederek eylemlerinin arkasındaki niyeti ve özlemi ortaya koyar. Bu, derin bir öz-bilinç (marifet) anıdır. Hal ise Rebecca’yı bağladığı sahnede, “sığınak” (sanctuary) güvenli kelimesini duymak ister, çünkü kuralları olan tanıdık “Şeriat” alanına geri dönmek ister. Rebecca’nın “Artık rol yapmıyoruz” cevabı, onu kuralsız, özüyle yüzleşmek zorunda olduğu Marifet alanına iter.
3. Dönüm Noktası: Hakikat Kapısına Giden Yolda Tazmin ve Rıza
Filmin finali, iki karakterin Hakikat kapısına doğru attıkları adımları simgeler. Ertesi sabah, geceki kaos ve şiddet yerini sakinliğe ve onarıma bırakmıştır. Hal daireyi temizlemektedir. Bu görüntü, metaforik olarak “yıktığını yapma, döktüğünü doldurma” eylemidir. Fiziksel dağınıklığı toparlamak, ilişkilerindeki dağınıklığı da toparlama niyetinin bir göstergesidir.
Hal’in Rebecca’ya CEO olarak yanında kalmasını teklif etmesi, onun için bir tazmin (tazminat) önerisidir. Artık onu bir “sorun” veya “tehdit” olarak değil, “varlığından rıza duyduğu” bir ortak olarak görmeye başlamıştır. Bu teklif, salt maddi bir çözüm değil, ilişkiyi onarıcı adalet (Zehr, 2015) çerçevesinde yeniden kurma çabasıdır.
En çarpıcı diyalog, Rebecca’nın “Anneme ne diyeceğim?” sorusuna Hal’in verdiği cevaptır: “Birbirimize aşık olduğumuzu söyleyeceğiz.” Bu cümle, nihai rızalık durumunun ilanıdır. “Aşk” kelimesi, burada romantik bir duygudan ziyade, karşılıklı kabul, anlayış ve özgür iradeyle verilmiş bir rızanın metaforik ifadesidir. Birbirlerinin varlığını, ihtiyaçlarını ve özünü olduğu gibi kabul etmişler, “incinmeden ve incitmeden” bir ilişki ihtimalinin kapısını aralamışlardır. Öpüşme sahnesi, artık bir güç mücadelesi veya rol değil, bu karşılıklı rızanın fiziksel teyididir.
Sonuç: Sîrette İnsan-ı Kâmil Olma Yolunda Bir Modern Hikâye
“Sanctuary”, Alevi-Bektaşi öğretisinin kadim bilgeliğini, modern bir psikolojik gerilim üzerinden yeniden anlatan derinlikli bir eserdir. Hal ve Rebecca’nın yolculuğu, Dört Kapı’nın aşamalarını izler: Şeriat’ın katı kurallarından, Tarikat’ın sorgulamasına, Marifet’in içsel aydınlanmasına ve nihayetinde Hakikat’e giden yolda rızalığı arama çabasına.
Film, “kümesdeki köpek” metaforunun modern bir yansımasıdır. İnsanın, içgüdüleri ve toplumsal rollerin (sûret) ötesine geçerek, özünün (sîret) bilincine varma, hatalarının sorumluluğunu alma ve ilişkilerini onararak olgunlaşma (kemale erme) potansiyeline işaret eder. “Sanctuary”ın finali, mutlu bir son değil, bitmeyen bir yolculuğun (seyr-i sülûk) bir durağıdır. Karakterler, “insan-ı kâmil” olmuş değillerdir ancak o yolda, birbirlerinin rızasını arayarak ilerlemeye karar vermişlerdir. Bu haliyle film, modern bireyin kimlik, özgürlük ve sorumluluk üçgenindeki varoluşsal arayışına, kadim bir öğretiyle ışık tutan önemli bir kültürel metindir.
Kaynakça
Birdoğan, N. (1995). Anadolu’nun Gizli Kültürü Alevilik. İstanbul: Kaynak Yayınları.
Melikoff, I. (1998). Hacı Bektaş: Efsaneden Gerçeğe. (T. Alptekin, Çev.). İstanbul: Cumhuriyet Yayınları.
Ocak, A. Y. (2017). İslam-Türk İnançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas Kültü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Zehr, H. (2015). Onarıcı Adalet. (İ. Erdoğan, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
Sanctuary. (2022). Yön: Zachary Wigon. [Film]. Neon.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder