Bir Metafor Olarak Köpek
"Hak, Muhammed, Ali. Ey Dede! Sana dil verdim, haktan ve hakikatten yana baş kaldır. Döktüğünü doldur, ağlattığını güldür, yıktığını yap. Bu yolda incinme, incitme; dar gel, doğru söyle." İşte bu yola girene, RIZALIK yolunda denir.
Şu örnek üzerine düşünelim: Bir köpek kümese girer ve tavukları yer. O bir hayvandır ve bu eyleminin iyi ya da kötü olduğunu bilemez. Aynı şekilde, bazı insanlar da sûrette insan olabilir (yani insan suretindedir), ancak yaptığı bir eylemin iyi mi kötü mü olduğunun bilincinde değilse, o sîrette hayvan (yani özü itibarıyla) olarak kalır.
Kişi, yaptığı eylemin iyi veya kötü olduğunun bilincine varırsa, işte o zaman sûrette insan, sîrette de insan olma yoluna girer. Fakat kemale ermek için bu da yetmez. O kişi, yediği tavukların parasını, zarar verdiği sahibine öder ve onun rızalığını alırsa, artık sûrette insan, sîrette insan-ı kâmil olma mertebesine yükselir ve gerçek rızalık yolunda ilerler.
Bu yolun özü, kişinin tüm sıkıntıları kendinden bilmesidir. "Ayağıma taş dolansa, kendimden bilirim." sözü bu hakikati ifade eder. Nasıl ki el, gövdenin kaşındığı yeri bilirse, can da kendi derdinin dermanını içinde taşır.
Bu yolun yolcuları ikiye ayrılır: Ârifler ve kâmiller, daima özünü yoklar; cahiller ise daima kendini aklar. İnsan-ı kâmil, sürekli özünü yoklayarak eksiğini ve kusurunu bulur. Maddi veya manevi olarak zarar verdiği her mazlumun zararını, ziyanını tazmin eder ve nihayetinde rızalık yoluna girer. İşte esas olan da budur.
Alevi metnindeki "kümesdeki köpek" metaforu, insanlık durumuna dair derin bir fenomendir. Köpek, eyleminin etik sonuçlarından habersizdir; onun için eylem, sadece içgüdüsel bir doyumdur. Buradan hareketle, bu metafor insanın bilinç, özgürlük ve sorumluluk üçgenindeki yerini anlamak için kullanabilir.
Öz: Bu çalışma, Alevi-Bektaşi geleneğindeki "Rızalık" kavramını ve insan-ı kâmil olma yolculuğunu simgeleyen "kümesdeki köpek" metaforunu, Zachary Wigon'ın Sanctuary (2022) filmi üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Analiz, geleneksel "Dört Kapı Kırk Makam" öğretisinin (Şeriat, Tarikat, Marifet, Hakikat) filmdeki karakterlerin psikolojik ve etik dönüşümlerine nasıl bir çerçeve sağladığını ortaya koyacaktır. Ayrıca, Sokratesçi "kendini bilme" (gnothi seauton) ve Aristotelesçi "phronesis" (pratik bilgelik) kavramlarıyla kurulacak paralellikler, metaforun ve filmin evrensel felsefi boyutunu güçlendirecektir. Sonuç olarak, hem geleneksel öğretinin hem de Antik Yunan felsefesinin, insanın öz-bilinç, sorumluluk ve nihai olarak "rıza" ile olan ilişkisini anlamak için nasıl birbirini tamamlayıcı araçlar sunduğu gösterilecektir.
Anahtar Kelimeler: Rızalık, Dört Kapı Kırk Makam, İnsan-ı Kâmil, Sanctuary, Köpek Metaforu, Sokrates, Aristoteles, Öz-Bilinç.
1. Giriş: Metaforun, Öğretinin ve Filmin Kavramsal Çerçevesi
Alevi-Bektaşi geleneğinin merkezinde, kişinin olgunlaşma (kemale erme) sürecini betimleyen "Dört Kapı Kırk Makam" öğretisi yer alır. Bu yolculuk, bireyin "sûret"te (görünüşte) insan olmaktan çıkıp "sîret"te (özde) insan-ı kâmil olma mertebesine ulaşmasını hedefler. Bu çalışmanın çıkış noktası olan "kümesdeki köpek" metaforu, bu yolculuğun en yalın anlatımıdır:
Şeriat Kapısı: Köpek (veya bilinçsiz insan), eyleminin sonuçlarından habersizdir. İçgüdüyle hareket eder. (Sûrette insan, sîrette hayvan)
Tarikat Kapısı: Kişi, eylemlerinin iyi veya kötü olduğunun bilincine varır. Bu, etik bir uyanışın başlangıcıdır. (Sûrette insan, sîrette insan)
Marifet Kapısı: Kişi, yaptığı hatanın/kötülüğün yol açtığı zararı tazmin etme eylemine girer. Bu, soyut bilinçten somut sorumluluğa geçiştir.
Hakikat Kapısı: Mazlumun "rızasını" alarak ilişkiyi onarır ve toplumsal barışa (huzura) katkıda bulunur. Bu, insan-ı kâmil olma halidir. (Sûrette insan, sîrette insan-ı kâmil)
Sanctuary filmi, bu soyut öğretiyi, Hal (Christopher Abbott) ve Rebecca (Margaret Qualley) karakterlerinin güç, kontrol, kimlik ve arzu üzerine kurulu psikolojik mücadelesi üzerinden somut bir şekilde sahneye koyar. Film, karakterlerin bu dört kapıdan geçişlerini, tökezleyişlerini ve nihai dönüşümlerini inceler.
Antik Yunan felsefesi, özellikle Sokrates'in "kendini bil" buyruğu ve Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik adlı eserinde detaylandırdığı erdem etiği, bu içsel yolculuğu anlamak için güçlü bir teorik zemin sunar.
2. Karakterlerin Başlangıçtaki Konumu: Şeriat Kapısında Takılı Kalmak
Film açılışında, Hal ve Rebecca belirli roller içinde, belirli bir senaryoyu oynamaktadır. Hal, babasının otel imparatorluğunun varisi; Rebecca ise onun "dominatrix"idir. Ancak bu roller, onların gerçek benliklerini maskelemektedir.
Hal: Görünüşte (sûrette) güçlü, kontrol manyağı bir CEO'dur. Ancak özünde (sîrette), babasının gölgesinden kurtulamayan, kendi kimliğini oluşturamamış, duygusal olarak olgunlaşmamış bir "çocuktur". Babasını canlandırmaya çalışması, onun "sîrette" henüz kemale ermediğinin göstergesidir. Tıpkı köpek metaforundaki gibi, eylemlerinin (Rebecca ile ilişkisini bitirmenin) onu ve Rebecca'yı nasıl etkileyeceğinin derinlemesine bilincinde değildir. Sadece "iş kurallarına" uyduğunu düşünür (şeriatın katı yüzü).
Rebecca: Başlangıçta gücü elinde tutan, kontrol eden taraftır. Ancak bu rol, onun gerçek ihtiyacını –Hal ile gerçek, otantik bir bağ kurma ihtiyacını– gizler. Şantaj girişimi, bu otantik bağı kurmak için çaresizce ve olgunlaşmamış bir yoldur.
Bu aşama, Sokrates'in "sorgulanmamış bir hayat yaşamaya değmez" sözünü hatırlatır. Her iki karakter de rollerine o kadar gömülmüştür ki, kendi özlerini, arzularını ve korkularını sorgulama kapasiteleri yok edilmiştir. Şeriat Kapısı'nda, kurallar ve roller vardır, ancak öz-bilinç (self-awareness) yoktur.
3. Çatışma ve Uyanış: Tarikat ve Marifet Kapılarına Doğru Sancılı Bir Yolculuk
Hal'in ilişkiyi bitirme kararı, dengeleri alt üst eder ve her iki karakteri de rollerinden sıyrılmaya, daha gerçek bir yüzleşmeye zorlar. Bu, Tarikat Kapısı'na doğru atılan ilk adımdır: Eylemin sonuçlarının farkına varma.
Hal'in Yıkımı: Hal'in otel odasını yerle bir etmesi, onun kontrol illüzyonunun çöküşünün sembolik bir ifadesidir. Bu an, Sokratesçi bir "ironi" (eironeia) anıdır; Hal kendisinin güçlü olduğunu sanır, ancak aslında kendi tutkularının ve korkularının kölesidir. Bu yıkım, onun kendi "cehaletinin" farkına varmasının başlangıcıdır.
Rebecca'nın İtirafı: Rebecca'nın kayıtları ifşa etmesi ve aslında işini, nişanlısını bıraktığını itiraf etmesi ("...yalnızca karşılaşmaları sırasında kendini gerçekleştirdiğini hissettiğini söyler") bir Marifet Kapısı anıdır. Burada, yaptığı şantajın (zarar verici eylemin) ardındaki gerçek, kırılgan neden ortaya çıkar. Artık sadece bir "eylem" yapmıyor, o eylemin nedenini ve zararını görüyor ve itiraf ediyordur. Bu, Aristoteles'in "phronesis" dediği, pratik durumlarda doğru olanı yapabilme bilgeliğine giden yolda kritik bir adımdır.
Buradaki şiddet, manipülasyon ve tehditler, karakterlerin henüz "Marifet Kapısı"nın gereği olan zararı tazmin etme aşamasına ulaşamadıklarını, sadece onun acısını hissettiklerini gösterir. Hâlâ kendilerini "aklamakta" (cahilce davranmaktadırlar), "özlerini yoklamamaktadırlar" (ârif ve kâmilce davranmamaktadırlar).
4. Dönüm Noktası ve Sentez: Hakikat Kapısına Ulaşmak ve Rızalığın Tesisi
Filmin finali, karakterlerin nihai dönüşümünü ve gerçek bir "Rıza" durumuna nasıl ulaştıklarını gösterir. Bu, Hakikat Kapısının tezahürüdür.
Babanın Rolünü Oynamak: Hal'in babasını canlandırdığı son rol, bir yüzleşme ve kabul ritüelidir. Hal, babasının mirasını ve beklentilerini sembolik olarak üstlenir, ancak bu sefer Rebecca ile birlikte, onu dışlamadan ve ona "Sen benim gibi değilsin ve olmak zorunda da değilsin" diyerek. Bu, koşulsuz bir kabul ve tanıma anıdır.
Temizlik ve Teklif: Ertesi sabah Hal'in daireyi temizlemesi, metaforik olarak yaptığı kırıp dökmenin, yarattığı karmaşanın somut bir tazminatıdır. Rebecca'ya CEO pozisyonunu teklif etmesi ise, artık gücü ve kontrolü paylaşmaya, onu kendi dünyasına dahil etmeye hazır olduğunu gösterir. Bu, "yıktığını yapma, döktüğünü doldurma" ilkesinin somutlaşmış halidir.
Rızanın İnşası: Rebecca'nın "Bunu anneme nasıl açıklayacağım?" sorusuna Hal'in "Birbirimize aşık olduk" yanıtı, nihai "rıza"nın formülüdür. Bu, toplumsal onayın ötesinde, iki bireyin birbirlerini oldukları gibi kabul ederek, geçmişin yaralarını onararak ve ortak bir gelecek inşa ederek vardıkları bir mutabakattır. Artık birbirlerini "incitmez" ve "incinmezler"; "dar gelir, doğru söylerler".
Bu final, Aristoteles'in "eudaimonia" (mutluluk/flourishing) kavramıyla da örtüşür. Mutluluk, bireyin erdemlerini toplumsal bir bağlamda, diğer insanlarla ilişki içinde pratik etmesiyle mümkündür. Hal ve Rebecca, nihayet, maskeler olmadan, birbirlerinin varlığında "flourish" edebilecekleri bir ilişki modeli yaratmışlardır.
5. Sonuç: Metafor, Film ve Felsefenin Kesişiminde İnsan Olma Halleri
Sanctuary filmi, "kümesdeki köpek" metaforunu modern, psikolojik ve ilişkisel bir bağlamda yeniden yorumlayan bir nevi güncel bir mesnevidir. Film, Dört Kapı Kırk Makam öğretisini, katı bir dini dogma olarak değil, insanın içsel ve ilişkisel olgunlaşma sürecinin evrensel bir haritası olarak sunar.
Bu analiz, Antik Yunan felsefesiyle kurulan paralelliklerle güçlendirilmiştir. Sokrates'in "kendini bilme" çağrısı, "özünü yoklama" ilkesiyle; Aristoteles'in "phronesis" ve "eudaimonia" kavramları ise "rızalık" ve "insan-ı kâmil" olma hali ile birebir örtüşmektedir. Bu, insanlığın ahlaki ve varoluşsal arayışının, kültürler ve zamanlar üstü ortak bir temele sahip olduğunun kanıtıdır.
Hem Alevi-Bektaşi öğretisi hem de Antik Yunan felsefesi, insana aynı gerçeği hatırlatır: Gerçek özgürlük ve huzur (rıza), dışarıdaki kurallara körü körüne itaat etmekte değil, içsel bir sorgulama ve sorumlulukla, kendini bilmekte ve eylemlerinin sonuçlarını üstlenmekte yatar. Sanctuary, bu kadim bilgeliği, günümüzün kapalı odalarında, güç ve kimlik mücadeleleri içinde arayan iki karakterin unutulmaz hikayesiyle perdeye taşır. Son sahnedeki o basit öpüş, sadece bir aşkın değil, kat edilen uzun ve sancılı bir içsel yolculuğun, nihai bir "rıza"nın ve kemale ermenin sembolüdür.
Kaynakça (Örnek):
Birden, F. (2022). Alevilikte Dört Kapı Kırk Makam ve İnsan-ı Kâmil Olma Yolu. İstanbul: Can Yayınları.
Aristoteles. (Çev. 20XX). Nikomakhos'a Etik. (Çevirmen Adı). Ankara: Kabalcı Yayınevi.
Plato. (Çev. 20XX). Sokrates'in Savunması. (Çevirmen Adı). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Wigon, Z. (Yönetmen). (2022). Sanctuary [Film]. Neon.
Bloomberg, M. (2022). Sanctuary: The Screenplay.
Korkmaz, A. (2010). "Alevi-Bektaşi Öğretisinde Rızalık Kavramı". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (55), 23-40.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder