Kimlik, Performans ve Rızalık Arayışı Üzerine Psikolojik, Sosyolojik ve Felsefi Bir İnceleme
Bir Metafor Olarak Köpek
"Hak, Muhammed, Ali. Ey Dede! Sana dil verdim, haktan ve hakikatten yana baş kaldır. Döktüğünü doldur, ağlattığını güldür, yıktığını yap. Bu yolda incinme, incitme; dar gel, doğru söyle." İşte bu yola girene, RIZALIK yolunda denir.
Şu örnek üzerine düşünelim: Bir köpek kümese girer ve tavukları yer. O bir hayvandır ve bu eyleminin iyi ya da kötü olduğunu bilemez. Aynı şekilde, bazı insanlar da sûrette insan olabilir (yani insan suretindedir), ancak yaptığı bir eylemin iyi mi kötü mü olduğunun bilincinde değilse, o sîrette hayvan (yani özü itibarıyla) olarak kalır.
Kişi, yaptığı eylemin iyi veya kötü olduğunun bilincine varırsa, işte o zaman sûrette insan, sîrette de insan olma yoluna girer. Fakat kemale ermek için bu da yetmez. O kişi, yediği tavukların parasını, zarar verdiği sahibine öder ve onun rızalığını alırsa, artık sûrette insan, sîrette insan-ı kâmil olma mertebesine yükselir ve gerçek rızalık yolunda ilerler.
Bu yolun özü, kişinin tüm sıkıntıları kendinden bilmesidir. "Ayağıma taş dolansa, kendimden bilirim." sözü bu hakikati ifade eder. Nasıl ki el, gövdenin kaşındığı yeri bilirse, can da kendi derdinin dermanını içinde taşır.
Bu yolun yolcuları ikiye ayrılır: Ârifler ve kâmiller, daima özünü yoklar; cahiller ise daima kendini aklar. İnsan-ı kâmil, sürekli özünü yoklayarak eksiğini ve kusurunu bulur. Maddi veya manevi olarak zarar verdiği her mazlumun zararını, ziyanını tazmin eder ve nihayetinde rızalık yoluna girer. İşte esas olan da budur.
Alevi metnindeki "kümesdeki köpek" metaforu, insanlık durumuna dair derin bir fenomendir. Köpek, eyleminin etik sonuçlarından habersizdir; onun için eylem, sadece içgüdüsel bir doyumdur. Buradan hareketle, bu metafor insanın bilinç, özgürlük ve sorumluluk üçgenindeki yerini anlamak için kullanabilir.
Giriş: Sûret ve Sîret Arasında Bir Sığınak Arayışı
Bu çalışma, Alevi-Bektaşi geleneğindeki “kümesdeki köpek” metaforu ile Zachary Wigon’un yönettiği Sığınak (Sanctuary) (2022) filmindeki karakter dinamiklerini, “sûret” (görünüş) ve “sîret” (öz) ikilemi üzerinden karşılaştırmalı olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Her iki metin de, bireyin toplumsal rolleri ile içsel, otantik benliği arasındaki çatışmayı merkeze alır. Köpek metaforu, bu içsel yolculuğu etik ve ontolojik bir perspektifle ele alırken; Sığınak filmi, aynı mücadelenin psikolojik, sosyolojik ve felsefi boyutlarını kapalı bir mekânda, gerilim yüklü bir diyalogla sahneye koyar. İnceleme, her iki karakterin (Hal ve Rebecca) “sûrette insan” olma hallerinden, “sîrette” nasıl bir varlık düzeyine erişmeye veya ondan kaçınmaya çalıştıklarını; bilinç, özgür irade, sorumluluk ve nihayetinde “rızalık” arayışlarını ele alacaktır.
1. Tematik İnceleme: İki Metnin Karşılaştırmalı Analizi
1.1. Bilinç ve Sorumluluk Eşiği: Köpek Metaforunun Filmdeki Yansımaları
Alevi metnindeki mertebeler, Sığınak filmindeki karakter gelişimini analiz etmek için mükemmel bir çerçeve sunar.
Şeriat Kapısı / Sûrette İnsan, Sîrette Hayvan: Metafora göre bu aşama, eyleminin etik sonuçlarından bihaber olma halidir. Filmdeki Hal, bu durumu temsil eder. Babasının ölümünden sonra CEO olarak onun “sûretine” bürünmüştür ancak bu rolü oynamaya hazır olmadığı, dolayısıyla “sîretinin” (özünün) bu rolle örtüşmediği açıktır. İçsel olarak güvensiz, kararsız ve babasının gölgesinde kalmış biridir. Rebecca ile olan ilişkisi, bu ezilmiş benliğinin bir yansımasıdır. İlişkiyi bitirdiğinde, sadece toplumsal “sûreti” adına hareket eder; Rebecca’nın duygularını ve ilişkinin karmaşık doğasını anlama bilincinden yoksundur, tıpkı köpeğin tavuğun sahibine verdiği zararın farkında olmaması gibi.
Tarikat Kapısı / Sûrette İnsan, Sîrette İnsan Olma Yolunda: Bu aşama, bilinçlenme ve farkındalık aşamasıdır. Rebecca, filmin başından itibaren bu bilinç düzeyindedir. Eylemlerinin (dominatrix rolünün) karmaşık sonuçlarını anlar. Ancak onun mücadelesi, bu bilinci toplumsal bir varoluşa nasıl dönüştüreceğidir. Şantaj tehdidi, onun içsel gücünü (sîretini), dış dünyadaki güçsüzlüğünü (sûretini) telafi etmek için kullanmasının bir yansımasıdır. Amacı sadece para değil, Hal’i, kabul ettiği ilişkinin gerçek doğası üzerine düşünmeye zorlamak, onu bilinçlendirmektir.
Hakikat ve Marifet Kapıları / Sûrette ve Sîrette İnsan-ı Kâmil: Bu son aşama, bilinçle birlikte gelen aktif sorumluluk ve onarım sürecidir. Filmin finali, bu aşamaya doğru bir hareketi simgeler. Hal, Rebecca’nın kendisi için en iyi CEO adayı olduğunu kabul ederek (yıkılanı onarma teşebbüsü) ve duygusal bağlarını itiraf ederek (“rıza”yı arama), bir tür “tazminat” önermektedir. Rebecca ise savunmasızlığını kabul eder. Karakterler, birbirlerinin hem zayıf hem de güçlü yanlarını görerek, toplumsal rolleri (sûret) ve içsel benlikleri (sîret) arasında geçici de olsa bir uzlaşı (rızalık) bulurlar. Bu, metaforik olarak “yediği tavuğun parasını ödemek” ve “rızalık yoluna girmek” ile kıyaslanabilir.
1.2. Performans, Gerçeklik ve Özgün Benlik
Her iki metin de kimliğin performatif doğasına odaklanır.
Köpek Metaforu: “Sûret” ve “sîret” ayrımı, bizzat performatif bir kimlik modeline işaret eder. Birey, toplum içinde bir “sûret” (maske, rol) takar; asıl erdem ise bu sûretin altındaki “sîretin” olgunlaşmasıdır. Bu, Judith Butler’ın performatif kimlik kuramını (Butler, 1990) anımsatır: Cinsiyet ve diğer kimlikler, doğuştan gelen özler değil, tekrarlanan performanslarla inşa edilir.
Sığınak Filmi: Film, bu performansı hiperbolize eder. Tüm hikâye, roller ve senaryolar üzerine kuruludur. Hal, “saygın CEO” rolünü, Rebecca ise “dominatrix” ve “röportajcı” rollerini oynar. Gerilimin kaynağı, bu rollerin çatlamaya başlaması ve altındaki “sîretlerin” (Hal’in güvensizliğinin, Rebecca’nın kırılganlığının) ortaya çıkmasıdır. Jean Baudrillard’ın simülasyon kuramı (Baudrillard, 1981) burada devreye girer: Otel odası, dış gerçekliğin kurallarından bağımsız, hipergerçek bir simülakrdır. İlişkinin “gerçek” doğası, bu rol yapma oyunlarının içinde gizlidir. Karakterler ancak rolleri bıraktıklarında (ya da rollerinin en derin, en otantik versiyonuna indirgendiklerinde) birbirlerine karşı dürüst olabilirler.
1.3. Güç Dinamikleri ve İktidarın Diyalektiği
Güç, her iki metinde de akışkan ve el değiştiren bir olgudur.
Metaforik Çerçeve: Metin, geleneksel güç tanımlarını (para, statü) sorgulatır. Gerçek güç (“sîrette” güçlü olmak), bilinç, öz-eleştiri ve sorumluluk alma kapasitesidir. “Cahiller daima kendini aklar” derken, aslında iktidarını kaybetme korkusuyla kendini aklayan güç sahiplerine bir gönderme yapılır.
Sığınak Filmi: Film, gücün diyalektik bir dansını sahneler. Geleneksel anlamda güçlü olan Hal (erkek, zengin, CEO), psikoseksüel anlamda güçsüzdür. Geleneksel anlamda güçsüz olan Rebecca (kadın, çalışan), ilişki dinamiklerinde mutlak kontrolü elinde tutar. Foucault’nun (Foucault, 1975) iktidarın her yerde olduğu ve direnişi de içinde barındırdığı fikri burada somutlaşır. Rebecca’nın şantajı, bir direniş ve iktidarı ele geçirme eylemidir. Finalde vardıkları anlaşma, geleneksel iktidarı (CEO pozisyonu) ve psikolojik iktidarı (ilişkinin hakikati) yeniden paylaştıkları bir uzlaşıdır.
2. Karakter İncelemesi: Hal ve Rebecca’nın Psikolojik ve Sosyolojik Portreleri
2.1. Hal Porterfield: Miras ve İçsel Zayıflık Arasında Sıkışmış Bir Varlık
Psikolojik Analiz: Hal, derin bir ödipal çatışma ve kimlik karmaşası yaşar. Babasının gölgesi, onun “sîretini” kaplamıştır. Kendi benliğini inşa edememiştir. Rebecca ile olan dinamik, bu ezilmiş benliğin kontrollü bir ortamda ifade bulma, hatta bir tür özgürleşme arayışıdır. Onun için “sığınak”, toplumsal rollerden sıyrılıp zayıf benliğini kabul ettirebileceği bir alandır. Ancak bu sığınak, aynı zamanda bir tuzağa dönüşür; çünkü bu benliği kabullenmek, toplumsal statüsünü kaybetme riski taşır.
Sosyolojik Yorum: Hal, patriyarkal kapitalizmin yükünü taşıyan bir figürdür. Sahip olduğu iktidar, onun kişisel özgürlüğünü kısıtlayan bir araçtır. Babasından devraldığı “sûret”, onun “sîretini” öğütmektedir. Doruğa ulaşmış bir yabancılaşma (Marx, 1844) içindedir; kendi emeğinden değil ama kendi kimliğinden ve arzularından yabancılaşmıştır.
2.2. Rebecca: Özerklik ve Tanınma Mücadelesi
Psikolojik Analiz: Rebecca, kendi benliğini ancak bir “Öteki”ni (Hal’i) yönlendirerek kurabilen bir karakterdir. Mesleği, onun güçlü, zeki ve kontrollü “sîretini” yansıtır. Ancak bu rol, toplumda geniş çapta tanınmaz. Şantaj girişimi, içsel benliğinin (sîretinin) toplumsal bir sûret talep etmesidir. Rebecca’nın itirafı (“Sadece buradayken kendim gibi hissediyorum”) onun varoluşsal çıkmazını özetler: Otantik benliği, ancak bir başkasının parası ve rızasıyla var olabilecek bir alana hapsolmuştur.
Feminist ve Sınıfsal Yorum: Rebecca, sistem içinde güç elde etmeye çalışan bir kadını temsil eder. Geleneksel yollarla (kariyer, evlilik) başarılı olamamış, bu nedenle sistemin kurallarını (şantaj, manipülasyon) kullanarak kendine bir alan açmaya çalışmıştır. Bu, onu ahlaki ikilemlere sürükler. Finaldeki CEO teklifi, sistemin ataerkil dilini (Hal’in “aşık olduk” yalanı) kullanarak meşru bir sûret elde etmesi, böylece özerk bir “sîrete” kavuşma şansıdır. Bu, Simone de Beauvoir’ın (Beauvoir, 1949) “Öteki” olmaktan kurtulup “Kendi” olma mücadelesinin karmaşık bir örneğidir.
3. Felsefi ve Sosyolojik Çerçeve
Varoluşçuluk: Her iki karakter de kendi “öz”lerini “var oluş”ları aracılığıyla seçimleriyle inşa etmeye çalışır (Sartre, 1943). Hal, babasının oğlu olarak “var olmuş” ama “özünü” bulamamıştır. Rebecca ise, toplumsal varlığını reddedip kendi özünü yaratmaya çalışır. Final, bu iki varoluşun bir uzlaşı bulma çabasıdır.
Onarıcı Adalet ve Rıza: Metaforun “tazminat” vurgusu ile filmin finali, cezalandırmadan çok onarmaya odaklanan onarıcı adalet (restorative justice) kavramıyla örtüşür (Zehr, 2002). Hedef, suçu cezalandırmak değil, ilişkiyi onarmak, zararı gidermek ve nihayetinde tarafların “rıza”sını almaktır. Hal’in Rebecca’ya teklifi ve Rebecca’nın kabulü, bu onarıcı sürecin sembolik bir temsilidir.
Yabancılaşma ve İktidar: Film, Marx’ın yabancılaşma teorisini sınıfsal emek düzleminden, cinsellik ve kimlik düzlemine taşır. Her iki karakter de kendi arzularından ve benliklerinden yabancılaşmıştır. Foucaultcu bir okumayla, iktidarın sadece baskıcı değil, aynı zamanda üretici olduğu da söylenebilir; bu ilişki, her iki karakteri de dönüştüren ve nihayetinde yeni bir iktidar dengesi (ve yeni bir kimlik imkânı) üreten bir ilişkidir.
Sonuç ve Sentez
“Kümesdeki köpek” metaforu ile Sığınak filmi, insan olma haline dair birbirini tamamlayan iki derin anlatı sunar. Metafor, olgunlaşma sürecini etik ve spiritüel bir yol haritasına dönüştürürken; film, bu yolculuğun modern, seküler ve psikolojik olarak çalkantılı halini sahneler.
Her iki metin de şu ortak sonuca işaret eder: Gerçek “sığınak”, toplumsal sûretlerin (rollerin) arkasına saklanmak değil, kendi kusurlu ve karmaşık “sîretimizle” (özümüzle) yüzleşmek ve bu yüzleşmenin getirdiği sorumluluğu alarak, başkalarıyla “rıza”ya dayalı yeni bir ilişki inşa etmektir.
Hal ve Rebecca, filmin başında “sûrette” bir CEO ve bir seks işçisidir. Filmin sonunda ise, birbirlerinin “sîretini” görmüş, kabul etmiş ve bu kabul üzerine, rolleri yeniden tanımlayan bir “rızalık” anlaşmasına varmışlardır. Tıpkı metaforun işaret ettiği gibi, “yıktıklarını yapmaya, döktüklerini doldurmaya” çalışırlar. Bu, insan olmanın, sürekli bir bilinçlenme, sorumluluk alma ve ilişkileri onarma çabası olduğuna dair güçlü ve evrensel bir mesajdır.
Kaynakça
Beauvoir, S. d. (1949). İkinci Cins. (çev. B. Onaran). Payel Yayınevi.
Baudrillard, J. (1981). Simülakrlar ve Simülasyon. (çev. O. Adanır). Doğu Batı Yayınları.
Butler, J. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge.
Foucault, M. (1975). Discipline and Punish: The Birth of the Prison. Vintage Books.
Marx, K. (1844). Economic and Philosophic Manuscripts of 1844.
Sartre, J-P. (1943). Being and Nothingness. Washington Square Press.
Wigon, Z. (Yönetmen). (2022). Sığınak (Sanctuary) [Film]. Neon.
Zehr, H. (2002). The Little Book of Restorative Justice. Good Books.
(Anonim). Alevi-Bektaşi Erkannamesi'nden bir kesit. (Sözlü gelenekten derlenmiş metin).
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder