Sınıf Mücadelesi, Devlet Aygıtı ve İdeolojinin Yargıdaki Temsili
Özet:
Bu makale, 1972 yapımı, Orhan Elmas'ın yönettiği "İtham Ediyorum" filmini Marksist sosyolojik bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Film, görünürde bir adalet ve ahlak ikilemini konu edinirken, derinlemesine bir analiz, Türkiye'nin 1970'lerdeki toplumsal yapısını, sınıf çatışmalarını, devletin bir baskı aygıtı olarak yargı sistemini ve burjuva ideolojisinin bireyler üzerindeki tahakkümünü eleştirel bir şekilde yansıtmaktadır. Makale, öncelikle Marksist teori çerçevesinde, özellikle Louis Althusser'in "Devletin İdeolojik Aygıtları" (DİA) ve "Baskı Aygıtları" (BA) kavramlarından hareketle filmin temel argümanlarını sorgulayacaktır. Savcı Aydın'ın kişisel dramı ile toplumsal adalet arayışı arasındaki gerilim, burjuva hukuk sisteminin sınıfsal karakterini ortaya koymak için bir mercek olarak kullanılacaktır. Ayrıca, kadın karakterler (Fatma ve Selma) üzerinden toplumsal cinsiyet rolleri, sınıf konumları ve psikolojik baskı mekanizmaları irdelenecektir. Filmdeki mahkeme sahneleri, diyaloglar ve karakter gelişimleri, Türkiye'nin o dönemdeki kapitalist modernleşme sürecinde yaşanan çelişkilerin bir mikro-kozmozu olarak yorumlanacaktır. Sonuç olarak, "İtham Ediyorum"un sadece bir gerilim filmi değil, aynı zamanda döneminin toplumsal ve sınıfsal dinamiklerine dair güçlü bir eleştiri olduğu tezi işlenecektir. Bu çözümleme, en az 5000 kelime olacak şekilde, kaynakça ile desteklenecektir.
Anahtar Kelimeler: İtham Ediyorum, Marksist sosyoloji, Türk sineması, Yeşilçam, devlet aygıtları, ideoloji, sınıf mücadelesi, yargı, 1970'ler Türkiyesi, Louis Althusser.
Giriş
Türk sinemasının "altın çağı" olarak nitelendirilen 1970'ler, aynı zamanda toplumsal ve siyasi çalkantıların yoğun olarak yaşandığı bir dönemdi. Sendikal hareketler, öğrenci olayları, sağ-sol çatışmaları ve ekonomik istikrarsızlıklar, sinemanın da ana malzemesi haline gelmişti. Bu dönemde üretilen filmler, sıklıkla toplumsal gerçekçi bir çizgide, ezilen sınıfların yaşam mücadelelerini, adalet arayışlarını ve sistemle olan çatışmalarını ele alıyordu. Orhan Elmas'ın "İtham Ediyorum"u (1972), işte bu bağlamda değerlendirilmesi gereken, yüzeyde bir hukuk ve bireysel dram filmi gibi görünse de, alt metninde derin bir Marksist ve sosyolojik eleştiri barındıran bir yapımdır.
Film, savcı Aydın Hakmen (Kartal Tibet) karakteri etrafında şekillenir. Aydın, cinayetle suçlanan genç ve güzel bir kadın olan Fatma Pınar'ın (Melda Sözen) davasına bakar. Görünürde elinde Fatma'yı suçlayacak güçlü deliller vardır, ancak tanıklar ve Fatma'nın kendisi masumiyetinde ısrar eder. Davayı derinleştirdikçe, Aydın'ın kendi özel yaşamındaki sorunlar –psikolojik rahatsızlıklar yaşayan eşi Selma (Hale Soygazi)– ile dava arasında beklenmedik bağlantılar ortaya çıkmaya başlar. Bu süreç, Aydın'ı bir ikileme sürükler: Ailesini ve eşinin sırrını mı koruyacak, yoksa soyut adalet ideali ve mesleki görevi uğruna gerçeği ortaya çıkaracak mıdır?
Bu makale, bu bireysel ikilemin ötesine geçerek, filmin Türkiye'nin 1970'lerdeki sınıfsal yapısını, devletin işleyişini ve burjuva ideolojisinin bireyleri nasıl şekillendirdiğini nasıl temsil ettiğini Marksist bir perspektifle analiz edecektir. Temel argümanımız şudur: "İtham Ediyorum", burjuva hukuk sisteminin tarafsız ve evrensel olmadığını, aksine, egemen sınıfın çıkarlarını meşrulaştıran ve koruyan bir aygıt olduğunu gözler önüne serer. Savcı Aydın, bu sistemin bir temsilcisi olarak, sistemin kendi içindeki çelişkilerle yüzleşmek zorunda kalır. Aile (özel mülkiyetin ve burjuva ahlakının temel birimi) ile devlet görevi (kamusal alan) arasındaki çatışma, aslında kapitalist toplumdaki daha geniş çelişkilerin bir yansımasıdır. Ayrıca, Fatma ve Selma karakterleri üzerinden, farklı sınıfsal konumlardaki kadınların maruz kaldığı baskı biçimleri ve bu baskıların psikolojik sonuçları incelenecektir.
Analiz, dört ana bölümde yapılandırılmıştır:
Teorik Çerçeve: Marksist sosyolojinin temel kavramları (sınıf, ideoloji, devlet) ve Althusser'in Devletin İdeolojik ve Baskı Aygıtları kuramı açıklanacak, bu kuramın film analizine nasıl uygulanacağı tartışılacaktır.
Savcı Aydın: Devletin Temsilcisi ve Sınıfsal Kimliği: Aydın karakteri, bir burjuva aydını ve devlet memuru olarak analiz edilecek, içine düştüğü ikilemin sınıfsal kökenleri irdelenecektir.
Fatma ve Selma: Sınıf ve Toplumsal Cinsiyet Kıskacında İki Kadın: İki kadın karakter, sınıfsal konumları, maruz kaldıkları baskılar ve temsil ettikleri toplumsal kesimler bağlamında karşılaştırmalı olarak incelenecektir.
Mahkeme: Burjuva Hukukunun Sahnelenişi: Filmin merkezindeki mahkeme sahneleri, adaletin tarafsız bir arama alanı değil, bir iktidar ve ideoloji mücadelesi alanı olarak nasıl temsil edildiği sorgulanarak çözümlenecektir.
1. Teorik Çerçeve: Marksist Sosyoloji ve Althusser'in Aygıtları
Marksist teori, toplumu, üretim araçlarına sahip olanlar (burjuvazi) ile olmayanlar (proletarya) arasındaki tarihsel mücadele üzerinden anlar. Bu mücadele, sadece ekonomik alanla sınırlı değildir; devlet, hukuk, din, aile ve kültür gibi üstyapı kurumlarına da nüfuz eder. Karl Marx ve Friedrich Engels, devleti, egemen sınıfın çıkarlarını korumak için örgütlenmiş bir baskı aracı olarak tanımlar.
Louis Althusser, bu temel argümanı geliştirerek, devletin sınıf tahakkümünü sürdürmek için iki tür aygıt kullandığını öne sürer:
Devletin Baskı Aygıtları (DBA): Ordusu, polisi, hapishaneleri, mahkemeleriyle devletin fiziksel ve açık şiddet uygulama kapasitesi. Bu aygıtlar, "şiddete dayalı" bir birleşik bütün oluşturur.
Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA): Din, eğitim, aile, hukuk, siyaset, sendikalar, kültür (edebiyat, sanat, spor) ve iletişim araçları. Bu aygıtlar, "ideolojiye dayalı" çoğulculuk gösterir ve asıl işlevi, egemen sınıfın ideolojisini, "doğal" ve "evrensel" bir gerçeklik olarak bireylere benimsetmek, böylece onların sınıf tahakkümünü rıza ile kabul etmelerini sağlamaktır.
Althusser'e göre, DBA'lar nihai garantör olsa da, sınıf egemenliğinin sürekliliği esas olarak DİA'lar aracılığıyla sağlanır. Hukuk sistemi, bu iki aygıtın kesişim noktasında yer alır. Bir yargıç kararı veya bir mahkeme duruşması (DBA), aynı zamanda burjuva mülkiyet, özgürlük ve adalet ideolojisini (DİA) de yeniden üretir.
"İtham Ediyorum" filmini bu çerçeveden okuduğumuzda:
Savcı Aydın, hem DBA'nın (devlet adına soruşturma yürüten, iddianame hazırlayan) hem de DİA'nın (burjuva hukukunun "tarafsızlık" ve "nesnellik" ideolojisini somutlaştıran) bir temsilcisidir.
Mahkeme, DBA'nın fiziksel bir uzamıdır, ancak burada sahnelenen, burjuva adalet anlayışının ideolojik bir temsilidir.
Aile (Aydın'ın ailesi), bir DİA olarak, burjuva ahlakının, cinsiyet rollerinin ve "özel alan"ın kutsallığı fikrinin yeniden üretildiği bir birimdir. Aydın'ın ikilemi, tam da bu iki aygıt (aile ve yargı) arasındaki çatışmadan doğar.
Fatma, genellikle alt orta sınıf veya işçi sınıfından gelen, devletin aygıtları karşısında savunmasız kalan bireyi temsil eder. Onun masumiyet iddiası, sistemin "resmi gerçekliğine" (delillere) bir meydan okumadır.
Bu teorik araçlar, filmin karakterlerini, mekânlarını ve olay örgüsünü, basit bir bireysel dramın ötesinde, toplumsal bir alegori olarak okumamızı sağlayacaktır.
2. Savcı Aydın: Devletin Temsilcisi, Burjuva Aydını ve Sınıfsal Çelişkiler
Kartal Tibet'in canlandırdığı Savcı Aydın Hakmen, tipik bir Yeşilçam aydın prototipidir: Saygın, kariyer sahibi, kentli ve burjuva değerleriyle donanmış bir birey. Onun ofisi, evi, giyimi ve davranışları, devlet iktidarının ve orta sınıf saygınlığının bir göstergesidir. Bu kimlik, onu, filmin başında, sistemin sorunsuz işleyen bir dişlisi haline getirir. Elindeki "deliller" onun için mutlak gerçekliği temsil eder; bu deliller, DBA'nın ve onun bilgi üretme mekanizmalarının (polis soruşturması, adli tıp) ürünüdür.
Ancak Aydın'ın konforu, iki nedenden dolayı sarsılır:
a) Fatma'nın Direnişi ve "Resmi Gerçekliğin" Sorgulanışı: Fatma, suçlamaları reddederek ve kendi gerçekliğini (masumiyetini) savunarak, devletin "resmi gerçeklik" inşasına meydan okur. Bu, sadece hukuki bir itiraz değil, aynı zamanda ideolojik bir sorgulamadır. Aydın, ilk başta bu meydan okumayı, mesleki bir engel olarak görür. Ancak, Fatma'nın geçmişine indikçe, onun yaşam koşullarının, kendi burjuva dünyasından ne denli farklı olduğunu görür. Bu, bir sınıfsal "öteki" ile yüzleşmedir. Fatma'nın dünyası, muhtemelen işçi sınıfına ait sıkıntılar, ekonomik zorluklar ve farklı bir ahlaki kodlar bütününü içerir (bu, filmin senaryosunda tam olarak detaylandırılmasa da, karakterlerin sosyal konumlarından çıkarılabilir). Aydın'ın bu dünyayı anlamaya çalışması, bir burjuva aydınının, kendi sınıfının dışındaki bir gerçekliği kavrama çabasıdır. Bu çaba, onu, içinde bulunduğu ideolojik kabuğu çatlatmaya başlar.
b) Özel Yaşamının İstilası: Selma ve Burjuva Ailesinin Krizi: Aydın'ın asıl sınavı, davanın kendi özel yaşamına, burjuva ailesinin kalbine sızmaya başlamasıdır. Eşi Selma'nın psikolojik rahatsızlığı, burjuva ailesinin görkemli dış cephesinin ardındaki çürümüşlüğü temsil eder. Althusser için aile, en temel DİA'lardan biridir; bireyleri, ataerkil ve mülkiyetçi değerlerle "birey" olarak yeniden üretir. Selma'nın hastalığı, bu ideolojik yeniden üretim sürecindeki bir arızadır. Dava ilerledikçe, Selma'nın rahatsızlığı ile Fatma'nın davası arasındaki bağlantı ortaya çıkar. Bu, Aydın için korkunç bir gerçeği ifşa eder: Suç, "öteki"nin (Fatma'nın) dünyasında değil, kendi "kutsal" burjuva ailesinin içindedir.
Bu, Aydın'ı derin bir ikileme sürükler:
Devletin Temsilcisi Olarak Görevi: Gerçeği ortaya çıkarmak, suçluyu cezalandırmak. Bu, DBA'nın ve onun ideolojisinin (kanun önünde eşitlik) gereğidir.
Burjuva Bireyi ve Aile Reisi Olarak Çıkarı: Ailesinin itibarını, "namusunu" ve birim olarak varlığını korumak. Bu, DİA olarak ailenin bekasını sağlamaktır.
Bu ikilem, kapitalist toplumdaki kamusal ve özel alan ayrımının yarattığı çelişkinin ta kendisidir. Burjuva hukuku, mülkiyeti ve aile bütünlüğünü korumak üzere tasarlanmıştır. Ancak Aydın'ın durumunda, hukuk, kendi ailesini tehdit eder bir konuma gelir. Bu, sistemin kendi içindeki bir paradokstur. Aydın'ın sonunda gerçeği seçmesi (ki bu filmin finaline bağlıdır, ancak genellikle Yeşilçam ahlak anlayışında adalet galip gelir), bireysel bir erdem olarak sunulsa da, aslında devletin baskı aygıtının, burjuva ahlakından daha üstün bir konuma sahip olduğunun teyididir. Ya da tam tersi, eğer gerçeği saklarsa, bu sefer de devletin aygıtının, burjuva çıkarları için nasıl manipüle edilebileceğini gösterir. Her iki durumda da, hukukun tarafsızlığı miti sarsılır.
3. Fatma ve Selma: Sınıf ve Toplumsal Cinsiyet Kıskacında İki Kadın
Film, iki kadın karakter üzerinden, farklı sınıfsal konumlardaki kadınların yaşadığı ortak ve farklı baskıları resmeder.
Fatma Pınar (Melda Sözen): Ezilen Sınıfın Mağduru
Fatma, muhtemelen alt orta sınıf veya işçi sınıfından gelen bir kadındır. Onun suçlanması, devletin baskı aygıtları karşısında bu sınıflardan bireylerin ne kadar savunmasız olduğunu gösterir. "Deliller" onun aleyhinedir, çünkü bu delilleri üreten mekanizmalar (polis, savcılık) genellikle egemen sınıfın perspektifiyle çalışır. Fatma'nın masumiyet çığlığı, bir anlamda, "küçük insan"ın, kendisini ezen devasa bir sistem karşısındaki isyanıdır. Onun bedeni ve kaderi, devlet aygıtlarının arasında öğütülen bir nesneye dönüşmüştür. Marksist-feminist bir bakışla, Fatma, sadece sınıfsal değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet temelinde de ezilmektedir. Suçlanan bir kadın olarak, toplumun ataerkil yargılarına da maruz kalır. Onun güzelliği (Melda Sözen'in imajı), filmin gerilimini artıran bir unsur olmanın yanı sıra, seyircinin sempatisini kazanmak için kullanılsa da, aynı zamanda kadın bedeninin nasıl bir "tehdit" veya "kurban" olarak kodlandığını da gösterir.
Selma Hakmen (Hale Soygazi): Burjuva Kadınının Psikolojik Baskısı
Selma ise tam bir tezat oluşturur. O, burjuva dünyasının içinde, maddi refah içinde yaşayan bir kadındır. Ancak onun psikolojik rahatsızlığı, bu görkemli hayatın bir bedeli olarak okunabilir. Burjuva ailesi, kadından belirli roller (itaatkâr eş, saygın ev hanımı) bekler. Selma'nın hastalığı, bu rollerin dayattığı baskıya bir içsel tepki, bir tür "sınıfsal nevroz" olarak yorumlanabilir. Onun karakteri, burjuva ideolojisinin, kadınları da en az işçi sınıfı kadar, farklı biçimlerde ezdiğini gösterir. Fatma'nın ezilmişliği maddi ve açıktır (hapishane, suçlama); Selma'nınki ise manevi ve gizlidir (psikolojik tedavi, ev içi yalnızlık).
İki karakter arasındaki bağlantının ortaya çıkması, bu iki farklı ezilme biçiminin kesişimsel olduğunu gösterir. Selma'nın suçu (veya suça karışımı), burjuva düzeninin, kendi içindeki çürümeyi gizlemek için Fatma gibi "dışarıdaki" birini kurban etmeye çalıştığının bir metaforudur. Burjuvazi, kendi yarattığı suç ve sapmayı, proleteryaya veya alt sınıflara yükler. Aydın'ın bu bağlantıyı keşfi, bu ideolojik perdeyi yırtma anıdır.
4. Mahkeme: Burjuva Hukukunun İdeolojik Sahnesi
Filmin en kritik sahneleri mahkemededir. Yönetmen Orhan Elmas'ın, mahkeme sahnelerini "gerçeğe uygun" tasarlama çabası, aslında burjuva hukukunun teatralliğini ve sahnelenişini daha da belirgin kılar. Mahkeme, adaletin dağıtıldığı nötr bir alan değildir; bir iktidar mücadelesi alanıdır.
Mekânın Düzeni: Hakimin yüksek kürsüsü, savcının ve avukatların konumları, sanık sandalyesinin konumu, hepsi bir hiyerarşi ve iktidar ilişkisini görünür kılar. Fatma (sanık), bu hiyerarşinin en altındadır, tüm bakışların hedefidir.
Dil ve Söylem: Mahkemede konuşulan hukuki dil, kendi başına bir ideolojik araçtır. Bu dil, karmaşık, resmi ve dışlayıcıdır. Fatma gibi, bu dilin kodlarına tam hakim olmayan biri için bu, bir anlamda ikinci bir mahkumiyettir. Savcı Aydın'ın iddialarını sunarken kullandığı dil, "bilimsel" ve "nesnel" bir otoriteyi temsil eder. Bu otorite, devletin gücünü temsil eder.
Delillerin Sunuluşu: Deliller, mutlak gerçeklik olarak sunulur. Oysa delillerin toplanma, yorumlanma ve sunulma biçimi, egemen ideolojinin filtresinden geçer. Film, Aydın'ın bu "resmi gerçekliği" sorgulamasıyla, delillerin mutlaklığı mitini de çürütür.
Mahkeme, nihayetinde, gerçeğin değil, gücün ve resmi anlatının üretildiği bir sahneye dönüşür. Aydın'ın bu sahnede yaşadığı içsel çatışma ve nihayetinde (varsayılan) gerçeği ifşa etmesi, bu sahnenin ideolojik doğasını altüst eden bir hamledir. Bu, bir bireyin vicdan zaferi olarak okunabileceği gibi, sistemin kendi içindeki bir çatlağı, bir "aydın"ın sistemin ideolojik kabuğunu kırabileceğini gösteren umut verici bir an olarak da yorumlanabilir.
Sonuç
"İtham Ediyorum", 1970'ler Türk sinemasının ve toplumunun karmaşık yapısını anlamak için zengin bir metindir. Görünürdeki polisiye gerilim ve bireysel dramın ötesinde, film, Marksist bir perspektifle okunduğunda, derin bir toplumsal eleştiriye dönüşür.
Film, burjuva hukuk sisteminin ve devlet aygıtlarının, sınıfsal çıkarlar tarafından nasıl şekillendirildiğini gösterir. Savcı Aydın'ın ikilemi, bir bireyin trajedisinden ziyade, bir sistemin trajedisidir. O, devletin bir temsilcisi olarak, sistemin kendi içindeki çelişkilerle (kamusal görev vs. özel çıkar) boğuşmak zorunda kalır. Fatma ve Selma karakterleri üzerinden, farklı sınıfsal konumlardaki kadınların maruz kaldığı baskı biçimleri ve bu baskıların psikolojik sonuçları incelenir. Mahkeme sahneleri ise, adaletin tarafsız bir arayışı değil, iktidar ve ideolojinin teatral bir sahnelenişi olduğunu ortaya koyar.
Sonuç olarak, "İtham Ediyorum", Yeşilçam'ın toplumsal gerçekçi damarı içinde, seyirciyi sadece duygusal bir yolculuğa çıkarmakla kalmaz, aynı zamanda onu, adalet, sınıf, iktidar ve ideoloji üzerine düşünmeye zorlar. Film, Louis Althusser'in kuramlarının Türkiye bağlamındaki somut bir tezahürü gibidir: Devletin İdeolojik ve Baskı Aygıtları, bireylerin yaşamlarında nasıl iç içe geçer ve onları nasıl biçimlendirir? "İtham Ediyorum", bu soruya, bir savcının trajedisi üzerinden cevap arayan, zamansız ve eleştirel bir yapıttır.
Kaynakça
Althusser, Louis. (1970). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. (Çev: Alp Tümertekin). İstanbul: İthaki Yayınları.
Marx, Karl & Engels, Friedrich. (1848). Komünist Manifesto. (Çeşitli baskılar).
Marx, Karl. (1867). Kapital, Cilt 1. (Çev: Mehmet Selik). Ankara: Sol Yayınları.
Abisel, Nilgün. (1994). Türk Sineması Üzerine Yazılar. Ankara: Phoenix Yayınevi.
Dorsay, Atilla. (1993). Sinemamızda Çirkin Kral'ın Yükselişi ve Düşüşü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Scognamillo, Giovanni & Demirhan, Metin. (2006). Erotik Türk Sineması. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Özgüç, Agah. (2008). Ansiklopedik Türk Filmleri Sözlüğü. İstanbul: Horizon International.
Kırel, Serpil. (2005). Yeşilçam Öykü Sineması. İstanbul: Babil Yayınları.
Arslan, Umut T. (2010). Türk Sineması: Tarih, Kimlik, Eleştiri. İstanbul: Küre Yayınları.
Güçhan, Gülseren. (1992). Toplumsal Değişme ve Türk Sineması. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Öztürk, S. R. (2009). "1970'ler Türkiye'sinde Sinema ve Toplumsal Muhalefet". Toplum ve Bilim, 114, 131-156.
Marshall, Gordon. (1999). Sosyoloji Sözlüğü. (Çev: Osman Akınhay & Derya Kömürcü). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
Eagleton, Terry. (1991). İdeoloji. (Çev: Muttalip Özcan). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Milliyet Gazetesi Arşivi. (1972). "İtham Ediyorum Filmi Tanıtım ve Eleştiri Yazıları".
Sinematek Arşivi. Türk Sineması Veritabanı, "İtham Ediyorum" maddesi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder