Giriş: Emek, İnsanlık ve Varoluşun Temel Sorusu
İnsan, doğaya karşı duran tek canlıdır. Hayvan içgüdüleriyle yaşarken, insan aklıyla, iradesiyle ve en önemlisi emekiyle var olur. “Alın teri dökerek, emek harcayarak, iş değer üretene insan denilir.” Bu basit ama derin önerme, insanı hayvandan ayıran en temel çizgiyi işaret eder: Üretmek, dönüştürmek, bir şeyi yoktan vareder gibi ter dökmek. Peki ya bu kadar kutsal olan bu eylem, karşılığını bulamıyorsa? Ya alın teri, sokakta akan su gibi değersizleşmişse? İşte o zaman “çalışan insan mısın, çalan hırsız mısın?” sorusu, bir kimlik sorgulamasından öte, bir varoluş krizine dönüşür.
Türkiye, 2020’li yılların ortalarında, çalışma hayatının yeniden tanımlandığı, emeğin metalaştığı, asgari ücretin bir geçim ücreti olmaktan çıktığı bir dönemeçte duruyor. Gençlik, sağlık, vücut bütünlüğü gibi eşsiz nimetlere sahip olan milyonlarca insan, sabahın köründe kalkıp sekiz, dokuz, bazen on iki saat çalışıyor; ay sonunda eline geçen 28 bin Türk Lirası ile ne bir ev alabiliyor, ne bir araba, ne de bir gelecek kurabiliyor. Dahası, çoğu zaman hakkını aramaya bile cesaret edemiyor. “Sekiz saatten fazla çalışıp asgari ücret alan eşektir; hakkını aramıyordur.” Bu sert söz, bir hakaretten ziyade, bir uyarı zilidir. Peki bu noktaya nasıl gelindi? Asgari ücretli bir insan, 28 bin TL ile evlenip çocuk yapıp onlara bir gelecek tesis edebilir mi? Yoksa tüm bu vaatler, sadece birer yanılsama mı?
Bu makale, bu soruları derinlemesine ele alacak; emeğin felsefi boyutundan, asgari ücretin ekonomik realitesine; çalışma saatlerinin hukuki ve psikolojik yükünden, hak arama bilincinin toplumsal dönüşümüne kadar geniş bir yelpazede, 5.000 kelimelik bir inceleme sunacaktır. Makalenin temel tezi şudur: Günümüz Türkiye’sinde asgari ücret, insan onuruna yaraşır bir hayatın eşiğinin çok altında kalmıştır; bu koşullarda sekiz saatten fazla çalışıp sessiz kalan işçi, sistematik bir sömürünün hem kurbanı hem de istemeden ortağı haline gelmiştir. Kurtuluş, örgütlülükten ve hak arama bilincinden geçer.
Bölüm 1: Felsefi ve Ahlaki Temeller
Emek Neden İnsanı İnsan Yapar?
1.1. Aristoteles’ten Marx’a: Homo Faber (Üreten İnsan)
Batı felsefesinde insanı diğer canlılardan ayıran temel özelliklerden biri “homo faber”dir – yani üreten, alet yapan, doğayı dönüştüren insan. Aristoteles, insanı “politik hayvan” olarak tanımlarken, bu politikliğin temelinde faaliyet (energeia) olduğunu söyler. Sadece yemek, uyumak ve üremek hayvanlara özgüdür; insan ise eylemiyle, üretimiyle, yarattığı eserlerle anlam kazanır.
Karl Marx ise bu düşünceyi en ileri noktaya taşımıştır. Marx’a göre emek, insanın türsel varlığıdır (Gattungswesen). İnsan, emeği sayesinde doğayı kendine uyarlar, ihtiyaçlarını karşılar ve en önemlisi kendini nesnelleştirir. Bir marangozun yaptığı masa, bir işçinin diktiği gömlek, bir çiftçinin yetiştirdiği buğday; bunlar sadece meta değil, aynı zamanda o insanın ruhundan, emeğinden, zamanından bir parçadır. Marx, kapitalist sistemde bu güzelim ilişkinin bozulduğunu, emeğin yabancılaştığını söyler. İşçi, ürettiği ürüne yabancılaşır; ürün ona ait değildir, patrona aittir. Emek, bir kendini gerçekleştirme aracı olmaktan çıkar, sadece bir “hayatta kalma aracı” haline gelir. İşte “eşek” benzetmesi tam bu noktada anlam kazanır: Eşek, sırtına vurulan yükü taşır, nereye gittiğini bilmez, niçin taşıdığını sorgulamaz. Sekiz saatten fazla çalışıp asgari ücret alan ve sorgulamayan işçi, bu tanıma ne kadar yakındır?
1.2. Çalışan İnsan mı, Çalan Hırsız mı? Toplumsal Ayrımın Etik Boyutu
“Çalışan insan mısın, çalan hırsız mısın?” sorusu, ilk bakışta sadece bir ahlak sorusu gibi görünür. Oysa bu soru, toplumların temel sözleşmesini imler. Her toplum, üretenlerle tüketenler, hak edenlerle gasp edenler arasında bir ayrım yapar. İslam ahlakında “helal lokma”, Hristiyanlıkta “çalışmayan yemez” (2. Selanikliler 3:10), Anadolu kültüründe “alın teri helaldir” sözleri, bu ortak insanlık mirasının ifadeleridir.
Ancak bu sorunun muhatabı sadece işçi değildir. Hırsızlık, sadece mal çalmak değildir; başkasının emeğine el koymak, hakkını gasp etmek, ücretini ödememek de bir tür hırsızlıktır. Kapitalist sistemde, “artı değer” dediğimiz şey, tam olarak budur: İşçi 8 saat çalışır, ürettiği değer 400 TL’dir; ama kendisine 200 TL verilir, kalan 200 TL’ye “kâr” denir ve işveren tarafından alınır. Marx’ın deyişiyle bu, meşru görünümlü bir el koymadır. O halde soruyu ters çevirmek gerekir: Alın teriyle 8 saat üretip 28 bin TL alan işçi mi daha insandır, yoksa onun ürettiği artı değeri cebine indiren, ona asgari ücret reva gören patron mu? Hırsız kim, çalışan kim?
Toplum bu soruyu sormayı unuttuğu için, suçluluk işçiye yüklenir. “Ne yapalım, kaderimiz bu”, “Herkes çalışıyor işte” gibi cümleler, aslında bir tür rıza üretiminin parçasıdır. Oysa mesele, bireysel kader değil, sistemin adaletsiz yapılandırılmasıdır.
1.3. Gençlik, Sağlık ve Vücut Bütünlüğü: Tüketilen Nimetler
Gençlik, bir insanın hayatındaki en büyük sermayedir. Biyolojik olarak, 18-35 yaş arası, bir insanın fiziksel ve zihinsel kapasitesinin zirvede olduğu dönemdir. Kemikler sağlamdır, kaslar güçlüdür, bağışıklık sistemi dinçtir, öğrenme yeteneği en üst düzeydedir. Vücut bütünlüğü, sağlık ve gençlik, parayla satın alınamayacak üç büyük nimettir.
Ancak bu nimetler, çoğu zaman ucuz iş gücü olarak tüketilir. Bir inşaat işçisi, 25 yaşında bel fıtığı olur. Bir tekstil işçisi, 30 yaşında akciğer rahatsızlığına yakalanır. Bir garson, ayakta çalışmaktan varis olur. Sekiz saatten fazla, üstelik genellikle hafta sonu da çalışılan bir düzende, gençlik yılları erir gider. Bu erime sürecinde işçi, birikim yapamaz, ev alamaz, evlenemez, çocuk yapacak cesareti bulamaz. Ve en acısı, bu yıpranma karşılığında aldığı ücret, onun sağlığını geri kazanmasına bile yetmez.
Oysa ideal bir toplumda gençlik, birikim ve yatırım dönemi olmalıdır. 20’li yaşlarda çalışıp bir evin deposunu doldurmak, 30’lu yaşlarda bir ev sahibi olmak, 40’lı yaşlarda çocukların eğitimini garanti altına almak, akılcı bir yaşam planıdır. Peki 28 bin TL asgari ücretle bu mümkün mü? Bir sonraki bölümde bu soruyu, Türkiye’nin soğuk ekonomik verileri ışığında masaya yatıracağız.
Bölüm 2: 28 Bin TL Asgari Ücretle Gelecek Kurulabilir mi?
Ekonomik Realite
2.1. Asgari Ücretin Tanımı ve Tarihsel Seyri
Asgari ücret, bir işçinin normal bir çalışma günü karşılığında alması gereken, işveren tarafından ödenmesi yasal zorunluluk olan en düşük ücrettir. Tarihsel olarak, asgari ücretin amacı işçiyi açlık sınırının altında çalışmaktan korumaktır. 20. yüzyıl başlarında Yeni Zelanda ve İngiltere’de ortaya çıkan bu uygulama, zamanla tüm dünyaya yayılmıştır.
Türkiye’de asgari ücret, 1974’ten beri Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenmektedir. Bu komisyonda işçi, işveren ve hükümet temsilcileri bulunur. Ne yazık ki, tarihsel olarak işçi temsilcileri çoğu zaman pasif kalmış, işveren ve hükümet kanadı ise enflasyonun çok gerisinde kalan zamlar yapmıştır. Örneğin, 2000’li yılların başında asgari ücret yaklaşık 120 dolar iken, 2024’te 500 doların üzerine çıkmış gibi görünse de, satın alma gücü sürekli erimiştir. Çünkü dolar bazlı artış, enflasyon farkıyla birlikte değerlendirilmelidir.
2.2. 28 Bin TL’nin Gerçek Değeri: Enflasyon, Kira ve Gıda Karşısında Erime
Resmi verilere göre Türkiye’de yıllık enflasyon %50-60 civarında seyrederken, bağımsız kuruluşlar (ENAGrup) bu rakamın %100’ün üzerinde olduğunu iddia etmektedir. Hangi veriyi esas alırsanız alın, 28 bin TL’nin alım gücünün hızla düştüğü ortadadır. Şimdi, asgari ücretli bir işçinin ortalama aylık giderlerini, 2025 yılı başı fiyatlarıyla (makul tahminlerle) hesaplayalım.
Kira: İstanbul’da bir gecekondu semtinde veya İzmir’in kenar mahallesinde, en ucuz, eşyasız, 1+1 bir dairenin kirası 13.000-15.000 TL arasındadır. Ankara’da biraz daha düşük olabilir: 10.000-12.000 TL. Anadolu’nun küçük bir kasabasında belki 6.000-8.000 TL. Ancak asgari ücretli işçilerin çoğu büyük şehirlerde yaşamak zorundadır; çünkü iş oradadır. Ortalama bir kira bedeli: 12.000 TL.
Elektrik, su, doğalgaz, internet, telefon: Kışın doğalgaz faturası ortalama 2.500 TL, elektrik 800 TL, su 400 TL, internet 500 TL, telefon 400 TL. Yazın doğalgaz düşse bile klima elektriği artar. Ortalama fatura toplamı: 4.000 TL.
Gıda ve temel ihtiyaçlar: Dört kişilik bir ailenin asgari geçim endeksi (TÜRK-İŞ’e göre 2024 sonu itibarıyla) yaklaşık 12.000 TL’dir. Bekâr bir işçi için ise bu rakam yarı yarıya düşebilir: 6.000 TL (kahvaltı, öğle yemeği, akşam yemeği, çay, ekmek, temizlik malzemeleri).
Ulaşım: Toplu taşıma aylık ortalama 1.500 TL (günlük 50 TL’den). Yakıt/otobüs/metro kart.
Giyim ve kişisel bakım: En ucuz ayakkabı 1.000 TL, bir pantolon 800 TL, bir tişört 400 TL. Ayda ortalama giyim gideri: 1.000 TL.
Sağlık: Devlet hastaneleri ücretsiz olsa da, diş tedavisi, gözlük, ilaç (katkı payı) gibi masraflar ortalama 500 TL.
Toplam gider (bekâr, şehir merkezinde, tek başına yaşayan):
12.000 (kira) + 4.000 (fatura) + 6.000 (gıda) + 1.500 (ulaşım) + 1.000 (giyim) + 500 (sağlık) = 25.000 TL.
Bu hesap ortaya şunu koyar: Bekâr bir asgari ücretli, ay sonunda eline geçen 28.000 TL’nin 25.000 TL’sini zorunlu ihtiyaçlara harcamaktadır. Geriye 3.000 TL kalmaktadır. Bu 3.000 TL ile ne birikim yapabilir, ne acil durum fonu oluşturabilir, ne sinemaya gidebilir, ne bir arkadaşına hediye alabilir, ne de bir kazaya karşı güvence oluşturabilir. Ve unutmayın, bu hesap en iyimser senaryodur: Kiracıdır, faturaları asgari düzeyde kullanmıştır, hiç sosyal aktivite yapmamıştır, sağlık sorunu yaşamamıştır. Oysa insanlar hasta olur, diş ağrısı çeker, doğum günü kutlar, ev eşyası bozulur. Bu haliyle asgari ücret, sadece aylık yaşam ücretidir; gelecek kurabilme, tasarruf edebilme, ev alma, araba alma ihtimali yok denecek kadar azdır.
2.3. Ev ve Araba Hayali: Rakamlar Konuşuyor
Bir an için, bu işçinin hiçbir gideri olmadığını, her ay 28.000 TL’nin tamamını biriktirebildiğini varsayalım. Türkiye’de ortalama bir ev fiyatı (2+1, 70-80 m2, büyükşehirde merkeze uzak bir semt) yaklaşık 2.500.000 TL’dir (2025 tahmini). Bu parayı biriktirmek için işçinin 89 ay boyunca, yani 7 yıl 5 ay hiçbir şey yemeden, içmeden, kira ödemeden çalışması gerekir. Oysa gerçekte yiyip içip kira ödediği için birikim sıfırdır.
Araba? En ucuz otomobil (örneğin bir Togg’un fiyatı 1.500.000 TL’nin üzerinde, en uygun ikinci el bir araba 600.000-700.000 TL). Hiçbir gideri olmayan bir asgari ücretlinin bu parayı biriktirmesi 21 ay sürer. Ama gerçek hayatta imkânsızdır.
Evlilik? Düğün masrafları, takı, ev eşyası, kira depozitosu derken en ucuz evlilik bile 150.000-200.000 TL’yi bulur. Bu parayı biriktirmek için yaklaşık 6-7 ay sadece çalışıp başka hiçbir şey yapmamak gerekir. Çocuk yapmak? Doğum masrafları, bebek bezi, mama, aşılar, çocuk doktoru, okul masrafları… Çocuk başına aylık ortalama 5.000-8.000 TL ek gider demektir. Bu da asgari ücretli için ağır bir yüktür.
Sonuç: 28.000 TL asgari ücret, bir insanın evlenmesine, çocuk yapmasına, ev araba almasına, çocuklarına gelecek tesis etmesine kesinlikle yetmemektedir. Bu ücret, ancak bekâr bir işçinin ayı kapatmasına yarar, o da kısıtlı bir hayat pahasına.
2.4. Gelecek Tesisi: Eğitim, Sağlık ve Sosyal Güvence
“Gelecek tesis etmek”, sadece maddi varlık edinmek değildir; aynı zamanda çocukların iyi eğitim alması, ailenin sağlık hizmetlerine erişimi, emeklilikte rahat bir hayat, beklenmedik felaketlere karşı güvence demektir. Bugün özel okul ücretleri aylık 10.000 TL’den başlar, etüt merkezleri, kurslar, üniversite hazırlık derken bir çocuğun eğitimi için aylık ortalama 15.000 TL’yi bulmak mümkündür. Asgari ücretli böyle bir imkânın çok uzağındadır. Devlet okulları var elbette, ama onların da niteliği tartışmalıdır.
Sağlıkta, devlet hastaneleri her ne kadar ücretsiz olsa da, bazı ameliyatlar, ilaçlar, fizik tedavi, psikolog hizmetleri ya ücretlidir ya da uzun sıra beklemek gerekir. Özel sağlık sigortası aylık ortalama 1.500-2.500 TL’dir. Asgari ücretli için bu da lükstür.
Emeklilik: Bağ-Kur veya SSK primleri asgari ücret üzerinden yatırıldığında, emekli maaşı da asgari ücretin altında kalmaktadır (ortalama 10.000-12.000 TL). Bu parayla yaşlılıkta geçinmek neredeyse imkânsızdır.
Kısacası, asgari ücretli bir işçi, gençliğini, sağlığını, vücut bütünlüğünü satarak ancak ayı kurtarır; bir gelecek inşa edemez. Onun alın teri, bir başkasının lüks tüketimine, bir başkasının yatırımına dönüşür. Ve bu, insanlık onuruna aykırıdır.
Bölüm 3: Sekiz Saatten Fazla Çalışıp Asgari Ücret Alan Eşektir – Eleştirel Bir Analiz
3.1. “Eşek” Metaforunun Doğru Anlaşılması
“Sekiz saatten fazla çalışıp asgari ücret alan eşektir, hakkını aramıyordur.” Bu söz, kulağa çok sert gelir. Kimse kendisine “eşek” denmesini istemez. Oysa bu metafor, işçiyi aşağılamak için değil, onun içinde bulunduğu pasif konumu eleştirmek için kullanılmıştır. Eşek, sabırlı bir hayvandır; sırtına yük vurulur, gideceği yeri bilmez, dövülse de ses çıkarmaz, hakkını aramaz. Bizim kültürümüzde “eşeklik” kavramı, genellikle aptallık veya inatçılıkla ilişkilendirilse de, aslında bu bağlamda çaresizliğin ve boyun eğmenin sembolü olarak kullanılır.
Sekiz saatten fazla çalışmak, dünyada işçi hareketlerinin en temel kazanımlarından biridir. 19. yüzyılda işçiler günde 14-16 saat çalışıyordu. Chicago’da 1 Mayıs 1886’da işçiler “günde 8 saat iş, 8 saat eğlence, 8 saat dinlenme” sloganıyla sokağa döküldü. Bugün 8 saatlik iş günü, onların kanı ve mücadelesiyle kazanıldı. Bu kazanımı çiğneyip 9, 10, 11 saat çalışmak ve bunun karşılığında fazla mesai ücreti talep etmemek, işte bu kazanılmış haklara ihanettir. Dahası, sessiz kalarak diğer işçilerin de bu sömürüye maruz kalmasına yol açar.
3.2. Hukuken Fazla Mesai: Yasal Çerçeve ve Uygulamadaki Boşluk
Türk İş Kanunu’nun 41. maddesi şöyle der: “Haftalık çalışma süresi 45 saattir. Bunun üzerindeki her saat, fazla çalışmadır ve ücreti yüzde elli zamlı ödenir.” Yani günde 7,5 saat normaldir; 8. saatten itibaren zamlı mesai başlar. Fazla mesainin üst sınırı ise yılda 270 saattir.
Ancak sahada durum tamamen farklıdır:
İşverenler, işçilere fazla mesai yaptırdıkları halde bunu kayıt altına almazlar.
“Sana yemek parası veriyorum, yol parası veriyorum, o da mesai sayılır” diyerek kandırırlar.
Çoğu işyerinde “mesai zorunludur, istemesen de yapacaksın” baskısı vardır.
İşçi, mesaisini talep ettiğinde “Burada çalışmak istemiyor musun?” tehdidiyle karşılaşır.
Hukuki yola başvurmak isteyen işçi, önce işten çıkarılma riski alır; dava açsa bile süreç 1-2 yıl sürer, avukat masrafları vardır, delil toplamak zordur.
Sonuç: Milyonlarca işçi, kanunen hak ettiği fazla mesai ücretini alamamaktadır. Kimisi almayı bilmediği için, kimisi korktuğu için, kimisi “herkes yapıyor” diye kabullendiği için. İşte bu kabul, “eşeklik” olarak nitelendirilir.
3.3. Psikososyal Boyut: İşçi Neden Hakkını Arayamaz?
Hakkını aramama durumunu sadece “eşeklik” olarak etiketlemek eksik kalır. Bunun derin psikolojik, sosyolojik ve ekonomik nedenleri vardır.
a) İşsizlik Korkusu: Türkiye’de işsizlik resmi rakamlarla %10 civarında, kayıt dışı istihdam %30’un üzerindedir. Bir işçi, “sesimi çıkarırsam kapının önüne koyarlar, yerime 10 kişi bekliyor” diye düşünür. Bu korku, en bilinçli işçiyi bile susturur.
b) Örgütsüzlük ve Sendikasızlaşma: Türkiye’de sendikalaşma oranı %15’in altına düşmüştür. Özel sektörde bu oran %5’leri bile bulmaz. Sendikasız bir işyerinde işçi, tek başına patron karşısında çaresizdir. Toplu pazarlık gücü yoktur, iş sözleşmesini okumaz bile. Oysa sendikalı işyerlerinde fazla mesailer kayıt altına alınır, ücretler daha yüksektir, iş güvencesi vardır.
c) Kültürel Faktörler: “Sabır”, Türk kültüründe yüceltilen bir erdemdir. “Kanaat”, “şükür” gibi kavramlar, çoğu zaman sömürüyü meşrulaştırmak için kullanılır. “Patron ekmek veriyor, ona saygılı ol”, “Hakkını helal et” gibi sözler, işçinin sessiz kalmasını sağlar. Oysa sabır ile boyun eğme arasındaki çizgi iyi ayırt edilmelidir.
d) Hukuk Okuryazarlığı Eksikliği: İşçiler, iş kanununu, iş sözleşmesini, tazminat haklarını, fazla mesai hesaplamasını bilmezler. “Avukat tutacak param yok” derler. Oysa iş mahkemelerinde avukatsız da dava açılabilir, hatta bazı barolar ücretsiz avukat (CMİK) sağlar. Ama bu bilgi onlara ulaşmaz.
Tüm bu nedenlerle işçi, hak ettiği ücreti almadan, fazla mesai yaparak, sağlığını bozarak çalışır ve sessiz kalır. İşte bu noktada “eşek” benzetmesi, bir uyarı işlevi görür: Sessiz kalma, örgütlen, haklarını öğren, korkma! Yoksa bu gidişle hem bedenin çöker hem de ruhun.
3.4. İnsan Onuru ve Hak Arama Bilinci
İnsan olmak, sadece çalışmak değil; aynı zamanda çalışmasının karşılığını hak etmek ve bunu talep etmektir. John Locke’tan beri, emek mülkiyetin temelidir. “Kişi, emeğini karıştırdığı şeyin sahibidir.” Emeğinin karşılığını alamayan insan, mülksüzleştirilmiş, ruhu çalınmış demektir. Onur (dignitas), insanın kendi değerinin farkında olması ve bu değere saygı gösterilmesini talep etmesidir. Sekiz saatten fazla çalışıp asgari ücret alan, fazla mesaisini talep etmeyen, sendikaya gitmeyen işçi, kendi onurunu hiçe saymış olur. “Eşek” sözü bu yüzden acıdır ama gerçekçidir.
Bölüm 4: Ne Yapmalı? – Çözüm Önerileri ve Toplumsal Dönüşüm
Buraya kadar sorunları ortaya koyduk. Şimdi çözüm önerilerine geçelim. Unutmayalım, her sorun aynı zamanda bir fırsattır. Türkiye’de emekçiler, tarih boyunca çok ağır koşullarda mücadele etmiş, haklarını kazanmıştır. Bugün de aynı irade gösterilebilir.
4.1. Asgari Ücretin Yeniden Tanımlanması
Asgari ücret, artık “bekâr bir işçinin geçimi” üzerinden hesaplanmamalıdır. Bugün çalışanların büyük çoğunluğu ailelidir, çocuk sahibidir. Asgari ücret, dört kişilik bir ailenin insan onuruna yaraşır şekilde yaşayabileceği tutar olarak belirlenmelidir. Bunun için:
Bir “asgari geçim endeksi” oluşturulmalı, kira, gıda, ulaşım, eğitim, sağlık, giyim, eğlence ve tasarrufu içeren bir sepet fiyatı baz alınmalıdır.
Bu endeks her ay güncellenmeli, enflasyon karşısında ücret erimesi önlenmelidir.
Asgari ücretin vergi dilimi tamamen sıfırlanmalı, işçi cebine net olarak bu tutarı almalıdır.
Orta ve uzun vadede, “yaşayan ücret” (living wage) kavramı asgari ücretin yerini almalıdır.
4.2. Fazla Mesainin Kayıt Altına Alınması ve Denetimlerin Artırılması
İş müfettişlerinin sayısı yetersizdir (Türkiye’de iş müfettişi sayısı yaklaşık 400 civarındadır). Bu sayı en az 3.000’e çıkarılmalı, işyerlerine habersiz ve sık denetimler yapılmalıdır. Fazla mesai yaptıran ve ücretini ödemeyen işverenlere caydırıcı cezalar uygulanmalıdır (örneğin, ödenmeyen her saat için işçiye 5 kat tazminat). Elektronik puantaj sistemleri zorunlu hale getirilmeli, bunlara müdahale etmek suç sayılmalıdır.
4.3. Sendikal Örgütlenmenin Önündeki Engellerin Kaldırılması
Türkiye’de sendikalaşma önündeki en büyük engeller:
Taşeron sistemleri (işçi, asıl işverene değil, taşerona bağlıdır, bu da örgütlenmeyi zorlaştırır).
İşyerinde sendika kurmak için yüzde 50+1 çoğunluk zorunluluğu (çok yüksektir, düşürülmeli).
Sendika yöneticilerine yönelik baskılar ve işten çıkarmalar.
Çözüm: Taşeron sistem kademeli olarak kaldırılmalı, işçiler asıl işverenin kadrosuna alınmalıdır. Sendika kurma barajı yüzde 10-20’ye çekilmeli, toplu sözleşmenin kapsamı genişletilmelidir. İşyeri sendika temsilcilerine iş güvencesi sağlanmalıdır.
4.4. Hak Arama Kültürünün Yaygınlaştırılması
Bu, en zor ama en kalıcı çözümdür. İlkokuldan itibaren, işçi hakları, sendikacılık, iş hukuku, fazla mesai gibi konular ders olarak okutulmalıdır. Çıraklık eğitiminde, iş sağlığı ve güvenliği kadar, çalışma hakları da öğretilmelidir. STK’lar, barolar, sendikalar, mahalle aralarında bilgilendirme toplantıları yapmalı, “Haklarını Bil” broşürleri dağıtmalıdır. Medya, işçi haklarını ihlal eden işverenleri teşhir etmelidir. İş mahkemeleri hızlandırılmalı, dijital dava sistemleri kurulmalı, işçilerin avukat masrafı olmadan başvuru yapabilmesi sağlanmalıdır.
4.5. Güçlü Bir Sosyal Devlet ve Gelir Dağılımı Politikaları
Asgari ücret tek başına yetmez. Aynı zamanda:
Sosyal konut projeleri ile işçilere uygun fiyatlı evler sunulmalıdır.
Kamusal kreşler yaygınlaştırılmalı, çalışan anneler çocuklarını güvenle bırakabilmelidir.
Ücretsiz ve nitelikli sağlık hizmeti garanti altına alınmalı, özel hastanelerdeki fahiş fiyatlar denetlenmelidir.
Asgari ücretli emekliler için maaşlar iyileştirilmeli, emeklilik ikramiyesi artırılmalıdır.
Vergi sistemi adil hale getirilmeli, asgari ücretli hiç vergi ödemezken, büyük sermaye ve yüksek gelirler daha fazla vergilendirilmelidir (artan oranlı vergi).
Tüm bu önlemler, salt iyilik değil, aynı zamanda ekonomik zorunluluktur. Çünkü alım gücü düşük bir işçi sınıfı, iç talebi düşürür, piyasaları durgunlaştırır. Ücret artışları, aynı zamanda üretimin canlanmasını sağlar.
Sonuç: Alın Teri Yerde Kalmaz, Ama Sahipsiz de Kalmaz
İnsan olmak, alın teri dökmekle başlar. Emek harcamak, bir şey üretmek, bir iz bırakmak, bir taşın altına elini koymak… Bunlar, insanı yücelten, ona anlam kazandıran eylemlerdir. Ne var ki, emeğin karşılığı adil değilse, ter akan alın bir sömürü aracı haline gelmişse, o zaman insanlık onuru çiğneniyor demektir.
Bu makalede ayrıntılı olarak gördüğümüz gibi, günümüz Türkiye’sinde 28 bin TL asgari ücretle bir insanın ev alması, araba alması, evlenmesi, çocuk yapması, çocuklarına gelecek tesis etmesi olanaksıza yakındır. Bu ücret, anca bekâr bir işçinin ayı kapatmasına yarar, o da kısıtlı ve sağlıksız bir hayat pahasına. Daha vahim olanı, sekiz saatten fazla çalışıp bu ücreti kabul eden, hakkını aramayan işçinin, söylenmese de bilinçaltında “eşek” yerine konulmasıdır. Çünkü eşek, sırtındaki yükü sorgulamaz, nereye gittiğini bilmez, sadece gider. İnsan ise sorgular, isyan eder, örgütlenir, hakkını alır.
Mesele, “çalışan insan mısın, çalan hırsız mısın?” sorusunun ötesinde, çalışan insanın hakkını alıp alamadığıdır. Bugün Türkiye’de alın teriyle kazanıp da hakkını alamayan milyonlarca insan var. Onların sessizliği, bir gün mutlaka patlayacak bir volkan gibidir. Bu volkanın külü altında kalmak istemeyenler, işçinin sesine kulak vermeli, onun hakkını korumalı, adil bir düzen inşa etmelidir.
Gençlik, sağlık, vücut bütünlüğü nimetlerini en verimli şekilde kullanmak, sadece bireyin değil, toplumun da sorumluluğudur. Bu nimetleri heba eden bir sistem, ne kadar büyük olursa olsun, çürümeye mahkûmdur. Unutmayın: Eşekler hakkını aramaz. Ama insanlar aradıkça, alın teri yerde kalmaz, vücut bütünlüğü korunur, gençlik boşa harcanmaz ve gelecek tesis edilir. İşte asıl mesele budur: Çalışan insan olabilmek ve çalışan insanın hakkını koruyacak bir düzen kurabilmek.
Bu uğurda, her bireyin üzerine düşen görev şudur: Sendikana üye ol, fazla mesaini talep et, iş kanununu oku, işveren karşısında susma, mahkemeye gitmekten korkma, emeğinin karşılığını alana kadar mücadele et. Çünkü ancak o zaman, alın terinle yoğrulmuş bir geleceğin olur; ancak o zaman, “çalışan insan” olmanın gururunu taşırsın.
Bu makaleyi bitirirken, bir işçinin ağzından söylenmiş sözleri hatırlayalım: “Ben eşek değilim. Ben insanım. Alın terim alnımdan aşağı akarken, benim de bir evim, bir arabam, bir çocuğum, bir geleceğim olmasını istiyorum. Bunun için mücadele edeceğim.” Eğer bu sözü içten söyleyen herkes varsa, yarın için umut var demektir.
Alın teri kutsaldır. Ona saygı duymak, insana saygı duymaktır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder