Yılanı Öldürseler: Töre, Sınıf ve Cinsiyetin Ateş Çemberinde Bir Tragedya
Giriş: Kan, Aşk ve Meta Olarak Kadın
Yaşar Kemal'in 1976'da tefrika edilen ve 1981'de Türkan Şoray'ın yönetmenliğinde sinemaya uyarlanan Yılanı Öldürseler, yalnızca bir "namus cinayeti" hikayesi değil, feodal toplum yapısının iç dinamiklerini, sınıf çatışmalarını, ataerkil tahakkümü ve bireyin bu sistemler karşısındaki çaresizliğini anlatan epik bir tragediadır. Eser, Çukurova'nın kırsalında geçen olayları merkezine alsa da, anlattığı çatışmalar evrenseldir. Bu makale, Yılanı Öldürseler filmini ve romanını, Marksist eleştiri odağında, sınıf, mülkiyet, gelenek ve ideoloji kavramları üzerinden inceleyecek; aynı zamanda filmin sahnelerini detaylandırarak, anlatının görsel ve duygusal gücünü nasıl inşa ettiğini analiz edecektir. Temel argümanımız şudur: Esme'nin trajedisi, kişisel bir kader değil, feodal bir toplumda kadın bedeninin ve emeğinin bir meta, bir mülk olarak görülmesinin ve bu sistemin yarattığı sınıfsal gerilimlerin doğrudan bir sonucudur. "Yılan" sadece bir hayvan değil, toplumu sarmış olan geri kalmış, baskıcı ve yok edici törelerin ta kendisidir.
I. Teorik Çerçeve: Marksist Eleştiri ve Feodal Yapının Anatomisi
Marksist eleştiri, bir edebi veya sanatsal eseri, onun üretildiği tarihsel ve toplumsal bağlamdan, özellikle de sınıf çatışmaları ve ekonomik ilişkilerden bağımsız düşünmez. Yılanı Öldürseler'i bu perspektifle okumak için öncelikle hikayenin geçtiği feodal/yarı-feodal yapıyı anlamak gerekir.
Üretim İlişkileri ve Toprak Mülkiyeti: Köyün ekonomik temeli tarıma dayanır. Ağa (Halim) sadece toprağın değil, aynı zamanda bu toprakta çalışan insanların da efendisidir. Bu ekonomik güç, onun siyasi ve sosyal gücünün de temelidir.
Alt Yapı ve Üst Yapı: Ekonomik alt yapı (toprak mülkiyeti), üst yapıyı (din, töre, ahlak, namus anlayışı) belirler. Töre, egemen sınıfın (ağaların, toprak sahiplerinin) çıkarlarını koruyan bir ideolojik aygıttır. "Namus" kavramı, erkeğin kadın üzerindeki mülkiyet hakkının bir göstergesidir.
Sınıf Mücadelesi: Abbas, topraksız, mülksüz, ancak "yiğitliği" ile sembolik bir sermayesi olan eşkıya tipini temsil eder. Halim ise yerleşik düzenin, mülk sahibi sınıfın temsilcisidir. Esme, bu iki erkek ve onların temsil ettiği sınıfsal konumlar arasında sıkışıp kalmıştır.
Yabancılaşma: Hasan, annesine yabancılaştırılır. Töre, onu sevdiği insanı (annesini) öldürmek zorunda bırakarak insani duygularından koparır. Esme ise kendi bedeni ve kaderi üzerinde söz hakkı olmaması nedeniyle kendine yabancılaşmıştır.
II. Sınıfsal Çatışmanın İki Yüzü: Halim ve Abbas
Film, sınıfsal gerilimi en net şekilde Halim ve Abbas karakterleri üzerinden resmeder.
Sahne Analizi 1: Halim'in Evindeki İlk Görüntüler
Film, Halim'in evinde geçen bir sahneyle başlar. Ev, diğer köy evlerine kıyasla daha büyük ve donanımlıdır. Halim, masada oturmuş, hizmet görmeyi beklemektedir. Esme, ona yemek getirir. Bu sahne, geleneksel aile görüntüsü altında, efendi-hizmetkar ilişkisini gözler önüne serer. Halim'in Esme'ye bakışı, bir eşten çok bir mülk sahibinin bakışıdır. Bu evlilik, aşk temelinde değil, Halim'in ekonomik ve sosyal gücü sayesinde gerçekleşmiş bir ittifaktır. Yaşar Kemal'in romanında Halil'in (filmin aksine ismi farklıdır) Esme'yi "kaçırdığı" bilgisi, bu ilişkinin başlangıcındaki zorbalığı ve mülk edinme biçimini açıkça ortaya koyar.
Sahne Analizi 2: Abbas'ın Köye Dönüşü
Mahmut Cevher'in canlandırdığı Abbas, dağdan iner, tozlu ve yorgundur. Giyimi, duruşu, Halim'in yerleşik, temiz ve düzenli dünyasının tam zıddıdır. Abbas'ın gücü, topraktan veya paradan değil, bedensel cesaretinden ve "namertlik etmeme" kodundan gelir. Onun Esme'ye olan aşkı, saf ve tutkuludur ancak bu aşk, yerleşik düzen tarafından bir tehdit olarak algılanır. Abbas'ın hapse girmesi, "eşkıya" olması, onu düzenin dışına iter. Dönüşü, sadece bir aşığın dönüşü değil, düzene karşı bir isyanın, dışlanmış sınıfın temsilcisinin geri dönüşüdür.
Sahne Analizi 3: Halil'in Öldürülme Sahnesi
Abbas'ın evi basıp Halim'i öldürmesi, bireysel bir intikamın ötesinde, sınıfsal bir çatışmanın şiddetle patlamasıdır. Ağanın evi, iktidarın kalesidir ve Abbas bu kaleyi basmıştır. Bu eylem, feodal düzene karşı bireysel ve silahlı bir başkaldırıdır. Ancak sonuç, düzenin bekçileri (köylüler, jandarma) tarafından Abbas'ın linç edilmesiyle sonuçlanır. Sistem, kendisine karşı gelen tehdidi fiziksel olarak ortadan kaldırmıştır. Bu sahne, düzenin şiddet tekeline sahip olduğunu ve bu tekeli muhafaza etmekten çekinmeyeceğini gösterir.
III. Töre: Egemen Sınıfın İdeolojik Aygıtı
Marksist teoriye göre, egemen sınıf, iktidarını sadece zor kullanarak değil, aynı zamanda fikirler ve inançlar yaratarak (ideoloji) sürdürür. Töre, bu filmin ve romanın merkezindeki en güçlü ideolojik aygıttır.
Sahne Analizi 4: Büyükanne ve Oğullarının Toplantıları
Aliye Rona'nın muhteşem performansıyla canlandırdığı Büyükanne karakteri, törenin somutlaşmış halidir. Sürekli oğullarını (Mustafa, Ali) ve torunu Hasan'ı, Esme'yi öldürmeleri için manipüle eder. Onun dilinden düşürmediği "kan yerde kalmaz", "hortlar" gibi söylemler, gerçek bir inanç olmaktan çok, ikna aracı olarak kullanılır. Büyükannenin motivasyonu sadece oğlunun intikamını almak değil, ailenin ve dolayısıyla kendisinin toplum içindeki "itibarını" korumaktır. Bu itibar, ekonomik ve sosyal statüyle doğrudan bağlantılıdır. Esme öldürülmezse aile "zayıf" görünecek, bu da onların toplumsal konumlarını sarsacaktır.
Sahne Analizi 5: Hasan'ın Manipülasyonu
Törenin en korkunç yanı, masum bir çocuğu, Hasan'ı, bir katil haline getirmesidir. Amcaları ve büyükannesi, ona sürekli "sen erkeksin", "büyüdün", "babanın hakkını vermelisin" gibi cümlelerle psikolojik baskı uygular. Bu, ataerkil ideolojinin bir nesile nasıl aktarıldığının çarpıcı bir örneğidir. Hasan'ın "erkekliği", sevgi ve şefkat duyduğu anneyi katletmesi üzerinden tanımlanmaya çalışılır. Bu, bireyin toplumsal roller uğruna nasıl parçalandığının trajik bir göstergesidir.
Sahne Analizi 6: Halim'in Hortlaması Söylentileri
Romanda daha belirgin olan "hortlama" motifi, filme de yansıtılmıştır. Köylüler, Halim'in yılan, kertenkele gibi farklı formlarda köyde dolaştığını söylerler. Bu batıl inanç, Marksist analizde bir "yanılsama" (illusion) olarak okunabilir. Gerçek sorun (feodal baskı, ekonomik eşitsizlik) yerine, insanların dikkati doğaüstü, mistik bir olguya çekilir. Bu yanılsama, gerçek sınıf çatışmasının üzerini örter ve köylülerin öfkesini Esme gibi bir kurban üzerinde odaklamalarını sağlar.
IV. Esme: Meta, Mülk ve Kurban Üçgeninde Bir Kadın
Türkan Şoray'ın hem oyunculuğu hem de yönetmenliğiyle hayat verdiği Esme karakteri, filmin kalbidir. Onun trajedisi, feodal toplumda bir kadın olmanın çifte sömürüsünü temsil eder.
Sahne Analizi 7: Esme'nin Güzelliğinin Nesneleştirilmesi
Film boyunca Esme'nin güzelliği vurgulanır. Ancak bu güzellik, onun için bir güç değil, bir lanettir. Köydeki tüm erkekler ona sahip olmak ister. Abbas onu bir aşk nesnesi, Halim bir mülk, köylüler ise "uğursuz" bir cazibe nesnesi olarak görür. Esme, kendi bedeni ve kimliği üzerinde hiçbir söz hakkına sahip değildir. Bu, cinsel yabancılaşmanın en uç örneğidir.
Sahne Analizi 8: "Kaç Benimle Esme!" Diyaloğu
Abbas'ın Esme'yi kaçırmak istediği sahnede, Esme'nin çocuğu Hasan için direnmesi, ona yüklenen geleneksel "anne" rolünün de bir prangası olduğunu gösterir. Toplum ona sadece "eş" ve "anne" olarak bir kimlik biçmiştir. Birey olma, kendi arzuları peşinde koşma hakkı yoktur. Bu diyalog, onun iki seçenek arasında sıkıştığını gösterir: Ya töreyi çiğneyip aşkıyla kaçacak ve "orospu" ilan edilecek, ya da töreye uyup evde kalacak ve kurban edilecek.
Sahne Analizi 9: Talat Bulut (Ali) ve Esme Arasındaki Sahneler
Talat Bulut'un canlandırdığı Ali, töre ile insani duygu arasında bocalayan bir karakterdir. Esme'yi öldürmekle görevlendirilir ancak onun güzelliği ve masumiyeti karşısında bunu yapamaz. Bu sahne, törenin katı kurallarının bile, bireysel arzu ve acıma duygusu karşısında sarsılabileceğini gösterir. Ancak Ali'nin de bir çıkış yolu yoktur. O da nihayetinde silahı çocuğa, Hasan'a vererek sorumluluktan kaçar. Bu, sistemin nihai zaferidir; çözümü, bir sonraki nesli kendi ideolojisiyle zehirlemekte bulur.
V. Final Sahnelerinin Derinlemesine Çözümlemesi: Trajedinin Doruk Noktası
Filmin ve romanın finali, tüm bu sınıfsal, ideolojik ve cinsiyetçi çatışmaların nasıl tek bir kurban üzerinde odaklandığının şok edici bir betimidir.
Sahne Analizi 10: Yıkanma Sahnesi ve "Arındırılamayan" Suç
Esme'nin leğende çıplak yıkanma sahnesi, Türk sinemasının en ikonik ve en trajik sahnelerinden biridir. Bu sahne birkaç katmanlı anlam taşır:
Masumiyet ve Savunmasızlık: Çıplaklık, Esme'yi her türlü silahtan, korunmadan arınmış, son derece savunmasız ve masum bir varlık olarak sunar.
Arınma Ritüeli: Yıkanma, fiziksel bir temizlikten ziyade, ruhani bir arınma çağrışımı yapar. Ancak bu arınma imkansızdır, çünkü toplum onun "varlığını" başlı başına bir kirlilik olarak kodlamıştır.
Eril Bakışın Nesnesi: Seyirciye de Esme'yi bir "bakılacak nesne" olarak sunar. Bu, filmin kendi iç eleştirisidir; seyirciyi de bu eril bakışın bir parçası haline getirerek, toplumun kadına bakışına ayna tutar.
Sahne Analizi 11: Anneyi Katletme Anı
Hasan'ın titreyen eliyle silahı doğrultması ve ateş etmesi, bireyin toplumsal normlar karşısında tamamen ezilişinin simgesidir. Bu, bir cinayet değil, bir ideolojik infazdır. Hasan, birey olarak değil, törenin bir neferi olarak hareket etmektedir. Annesini öldürerek, toplumun ondan beklediği "erkeklik" rolünü yerine getirir, ancak aynı anda insanlığından ve çocukluğundan olur. Bu sahne, feodal sistemin kendi devamlılığını sağlamak için yeni nesilleri nasıl feda etmeye hazır olduğunun en acımasız kanıtıdır.
VI. Antitez ve Sentez: Sistem Eleştirisi ve Umutsuzluk içindeki İnsani Kıvılcımlar
Filmin genel tonu karamsar olsa da, sistemin totaliter yapısına karşı direnen küçük kıvılcımlar da mevcuttur.
Abbas'ın İsyanı: Abbas'ın tüm eylemi, bireysel de olsa bir başkaldırıdır.
Ali'nin Tereddüdü: Ali'nin Esme'yi öldürememesi, insani duygunun töreye karşı sessiz bir direnişidir.
Hasan'ın Kaçış Denemesi: Hasan'ın annesiyle kaçmaya çalışması, sistemin dayattığı rolden bir kaçış arayışıdır.
Ancak bu kıvılcımlar yeterli değildir. Sistem, bu direnişleri ya yok eder (Abbas) ya da etkisiz hale getirir (Ali, Hasan). Film, devrimci bir praksisin imkansızlığını değil, daha ziyade sistemin totaliter doğasını ve onu değiştirmenin bireysel çabalarla ne denli zor olduğunu vurgular. Çözüm, "yılanı öldürmek", yani töre gibi gerici ideolojileri kökünden yok etmektir, ancak film bu kolektif bilincin oluştuğuna dair bir umut sunmaz.
Sonuç: Yılan Hâlâ Yaşıyor
Yılanı Öldürseler, Yaşar Kemal'in destansı anlatımı ve Türkan Şoray'ın görsel ustalığı ile bir araya gelerek, feodalizmin insan ruhunda ve toplumsal ilişkilerde açtığı derin yaraları gözler önüne seren ölümsüz bir eserdir. Marksist bir perspektiften bakıldığında, film, ekonomik temelin (toprak mülkiyeti) nasıl bir üst yapı (töre, namus anlayışı) inşa ettiğini ve bu üst yapının da bireyleri, özellikle de kadınları ve çocukları, nasıl birer nesneye dönüştürdüğünü çarpıcı bir şekilde anlatır.
Esme'nin trajedisi, kişisel bir kusurun değil, onu mülk, meta ve kurban olarak gören bir sistemin doğrudan sonucudur. Hasan'ın trajedisi ise, bu sistemin kendi geleceğini dahi nasıl tükettiğinin göstergesidir. Film, "yılanın" aslında toplumu saran gerici, baskıcı ve sömürücü düşünce kalıpları olduğunu ve bu yılanı öldürmedikçe, benzer trajedilerin yeniden ve yeniden yaşanmaya mahkum olduğunu haykırır. Günümüzde halen varlığını sürdüren töre cinayetleri, filmin ve romanın ne denli güncel ve önemli bir sosyal eleştiri olduğunu kanıtlamaktadır. Yılan hâlâ yaşıyor, ve onu öldürmek için kolektif bir bilinç ve mücadele gerekiyor.
Kaynakça
Kemal, Yaşar. (1976). Yılanı Öldürseler. Cem Yayınevi.
Eagleton, Terry. (1976). Marxism and Literary Criticism. Routledge.
Althusser, Louis. (1970). "İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları". In Lenin and Philosophy and Other Essays.
Şoray, Türkan (Yönetmen). (1981). Yılanı Öldürseler [Sinema Filmi]. Türkiye.
Dino, Abidin. (1976). Yılanı Öldürseler için desenler. (Romanın ilk baskılarında yer alan çizimler).
Belge, Murat. (2011). Edebiyat Üstüne Yazılar. İletişim Yayınları. (İçinde Yaşar Kemal incelemeleri).
Kırel, Serpil. (2018). Türk Sinemasında Kadın Yönetmenler ve Filmleri: Söylem ve Temsil. Habitus Yayıncılık.
Özgüç, Agah. (2015). Ansiklopedik Türk Filmleri Sözlüğü. Horizon International.
Tekerek, N. (2005). "Yaşar Kemal'in Yılanı Öldürseler Romanında Birey-Toplum Çatışması". Türkbilig, 2005/10, 100-108.
Marx, Karl & Engels, Friedrich. (1848). Komünist Manifesto.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder