Giriş: Diyalektiğin Çatışma Sahası Olarak Marksizm
Marksizm, kendi içinde hiçbir zaman monolitik, tek bir ses çıkaran bir doktrin olmamıştır. Aksine, onun tarihi, canlı, nefes alan ve sürekli kendini yeniden tanımlayan bir düşünce geleneğinin, iç çatışmalar ve gerilimler üzerinden ilerleyen diyalektik bir sürecin tarihidir. Bu içsel gerilimler, Marksizmi bir dogma olmaktan çıkarıp, gerçekliği kavramada dinamik bir analiz çerçevesi haline getiren asıl unsurdur. Bu makalenin odaklanacağı iki temel ve birbiriyle derinden bağlantılı tartışma hattı, bu diyalektik hareketin kalbinde yer alır: Yapı ile Özne arasındaki gerilim ve Sınıf Mücadelesi ile Kimlik Politikaları arasındaki diyalektik ilişki.
Raoul Peck'in "Genç Karl Marx" filmi, bu tartışmaların tarihsel tohumlarının atıldığı anı sahneleyen mükemmel bir laboratuvar işlevi görür. Film, 1844-1848 gibi kısa ama son derece yoğun bir dönemde, genç Marx'ın ve Engels'in, dönemin diğer radikal akımlarıyla (Weitling'in duygusal devrimciliği, Proudhon'un ütopik sosyalizmi, Genç Hegelcilerin idealizmi) yaşadığı fikir savaşlarını gösterir. Bu çatışmalar, "Komünist Manifesto"nun ve nihayetinde olgun Marksizmin doğuşunun zeminini hazırlarken, aynı zamanda gelecekteki tüm teorik ayrışmaların da habercisidir.
Bu makale, bu tarihsel başlangıç noktasından hareketle, söz konusu iki ana gerilim hattını derinlemesine inceleyecektir. Amacımız, bu karşıtlıkları basit bir "ya/o" mantığıyla ele almak değil, diyalektik bir "hem/hem de" çerçevesinde, yani onların karşılıklı bağlantılarını, çelişkilerini ve birbirlerini nasıl dönüştürdüklerini anlamaya çalışmaktır. Marksist teori ve pratiğin önündeki en acil soruları sorarak ilerleyeceğiz:
Kapitalist toplumsal formasyonu anlamak ve dönüştürmek için, onun yapısal yasalarına (ekonomi, devlet, ideoloji) mi, yoksa insanların bilinçli eylemliliğine (sınıf bilinci, örgütlenme, irade) mi odaklanmalıyız?
Tarihin motoru ve devrimci öznenin temel taşı olarak işçi sınıfı kavramı, 21. yüzyılın parçalı, çok-katmanlı toplumsal gerçekliğinde hâlâ geçerli midir?
Irk, cinsiyet, cinsel yönelim, ekoloji gibi kimlik ve tanınma temelli mücadeleler, sınıf mücadelesinin yerini mi aldı, yoksa onu tamamlayıcı mıdır? Bu mücadeleler Marksist bir çerçeveye nasıl entegre edilebilir?
Nihayetinde, bu ikili karşıtlıkları aşacak bir devrimci praksis, yani teori ve pratiğin birliği nasıl inşa edilebilir?
Bu sorular etrafında şekillenen makale, Marksizmin, kendi içindeki "aykırı sesler"le diyaloğa girerek ve onları ciddiye alarak nasıl daha güçlü, daha kapsayıcı ve daha etkili bir dönüştürücü güç haline gelebileceğinin arayışıdır.
I. BÖLÜM: LEVYATHAN'IN MAKİNESİ VE PROMETHEUS'UN İSYANI: YAPI-ÖZNE DİYALEKTİĞİ
A) Tarihsel Sahne: Marx'ın İlk Teorik Savaşları
"Genç Karl Marx" filmi, Yapı-Özne sorunsalını, Marx'ın döneminin önde gelen radikal figürleriyle yaşadığı kişisel ve teorik çatışmalar üzerinden somutlar. Bu sahneler, teorik ayrımların, nasıl siyasi strateji ve taktik farklılıklarına dönüştüğünün canlı bir kanıtıdır.
Weitling ve "Kör Coşku"nun Sefaleti: Alman terzi ve devrimci Wilhelm Weitling, filmde ezilenlerin somut, bedensel acısının ve bu acıdan doğan ahlaki öfkenin temsilcisidir. Onun devrimciliği, sofistike bir teorik analize değil, sefaletin yarattığı içgüdüsel, coşkulu bir isyana dayanır. Weitling için devrim, kendiliğinden patlayacak bir volkandır. Marx'ın ona yönelttiği, "Kör bir coşkuya hiçbir zaman ses çıkarmayan bir dünyada kör bir coşkuyu kışkırtmak nasıl bir anlama gelebilir?" sorusu, tam da bu noktada Marksist metodun özünü ortaya koyar. Bu soru, yapısal bir analiz olmadan, saf öznel iradenin (ne kadar yüce olursa olsun) tarihsel olarak kör ve siyaseten etkisiz, hatta kontrolden çıkmış bir şiddete kayma riski taşıdığını ima eder. Marx'ın Weitling'e karşı çıkışı, devrimin bir "sanat" veya "ahlaki talepler bütünü" değil, tarihsel materyalizmin bilimsel kavranışı üzerine inşa edilmesi gereken bir "bilim" olduğu inancıdır.
Proudhon ve Küçük-Burjuva Ütopyasının Sınırları: Fransız anarşist Pierre-Joseph Proudhon ise daha farklı bir tuzakla karşımıza çıkar. Proudhon, kapitalist yapıyı (mülkiyetin hırsızlık olduğunu ilan ederek) keskin bir şekilde eleştirir. Ancak onun çözümü, bu yapıyı devrimci bir kopuşla yıkmak değil, "karşılıklılık" (mutualism), "faizsiz kredi" ve "adaletli takas" gibi mekanizmalarla yapı-içi reformlarla aşmaktır. Onun hayal ettiği özne, sanayi proletaryası değil, bağımsız küçük mülk sahibi, zanaatkâr, geçmişe dönük bir ütopyanın figürüdür. Marx'ın "Felsefenin Sefaleti" adlı sert polemik eseri, bu ayrılığın teorik belgesidir. Marx, Proudhon'u, kapitalizmin diyalektik çelişkilerini (emek-değer teorisi, artı-değer sömürüsü) kavrayamadığı için eleştirir. Proudhon, kapitalist yapıyı ve onun iç işleyiş yasalarını tam olarak anlamadığı için, onu aşacak gerçek tarihsel özneyi (sanayi proletaryasını) da göremez. Onun öznesi, kapitalizmin yapısal mantığı tarafından ezilmeye mahkum, romantik bir hayaldir.
B) Teorik Derinlik: Yapısalcılık ve Hümanizm Arasında Marksist Gelenek
Bu tarihsel çatışmalar, Marksist geleneğin daha sonraki evriminde, Yapı ve Özne vurgusundaki farklılıklara dayanan iki ana eğilim olarak kristalleşmiştir.
1. Yapı'nın İradesi: Tarihin Görünmez Eli
Yapısalcı eğilim, toplumsal ilişkileri, bireylerin iradesinden ve bilincinden bağımsız işleyen nesnel, maddi bir sistem olarak analiz eder. Bu yaklaşım, Marx'ın "İnsanlar kendi tarihlerini kendileri yaparlar, ama kendi seçtikleri koşullar altında değil; doğrudan veri olan, geçmişten kalan koşullar altında" şeklindeki ünlü sözünde ifadesini bulur. Buradaki vurgu, "koşullar"ın belirleyiciliğidir.
Louis Althusser ve Yapısal Nedensellik: Althusser, bu eğilimin en radikal temsilcisidir. Ona göre, Marksizm bir "tarih bilimi"dir ve bu bilim, bireyi merkeze alan hümanist ideolojiden kopuşu gerektirir. Althusser, "İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları" (İDA'lar) teorisiyle, öznenin nasıl "daima-zaten" ideoloji tarafından oluşturulduğunu gösterir. Okul, aile, kilise, medya gibi İDA'lar, bireyleri "özne" olarak "çağırır" (interpellation) ve onları var olan toplumsal yapının (kapitalizmin) yeniden üretimine tabi kılar. Althusser için, "tarih, öznesiz ve ereksiz bir süreçtir." Devrim, insan iradesinin bir ürünü değil, yapısal çelişkilerin (üretim tarzındaki krizler) ve sınıf mücadelesinin, neredeyse yapısal bir zorunluluk olarak ürünüdür. Bu görüş, öznenin özerkliğini ve devrimci iradesini büyük ölçüde sınırlar, hatta yok sayar.
Ekonomik Determinizm ve İkinci Enternasyonal Marksizmi: Karl Kautsky ve Georgi Plehanov gibi düşünürler, Marksizmi, kaçınılmaz tarihsel yasaların evrimci bir determinizmine indirgeme eğiliminde olmuşlardır. Bu "pozitivist" okumada, kapitalizmin çöküşü ve sosyalizmin zaferi, tarihin yasaları gereği kaçınılmazdır. Öznenin (partinin, işçi sınıfının) rolü, bu kaçınılmaz süreci hızlandırmak veya ona bilinç katmaktan ibarettir. Bu anlayış, devrimci praksisi ve öznenin aktif, yaratıcı rolünü zayıflatma riski taşır.
2. Öznenin İradesi: Tarihin Bilinçli Failleri
Buna karşılık, hümanist ve historisist Marksist gelenek, insan bilinci, irade ve kolektif eylemin (öznenin) tarihi yapmadaki merkezi rolünü vurgular. Bu gelenek, kapitalizmin insanı yabancılaştıran, edilgenleştiren doğasına karşı, insanın kendi tarihini bilinçli bir şekilde yeniden kurma potansiyelini merkeze alır.
Georg Lukács ve Sınıf Bilinci: Lukács'ın "Tarih ve Sınıf Bilinci" eseri, bu geleneğin kilometre taşıdır. Lukács, kapitalizmin yarattığı "şeyleşme" (reification) kavramıyla, toplumsal ilişkilerin metalar arasındaki ilişkiler gibi görünmesi sürecini analiz eder. Ancak ona göre proletarya, nesnel konumu gereği, bu şeyleşmiş perdeyi yırtıp, toplumsal bütünlüğü görebilme potansiyeline sahiptir. Proletarya, "kendinde sınıf" (an-sich) olmaktan çıkıp, "kendi için sınıf" (für-sich) haline, yani tarihin bilinçli öznesi konumuna yükselebilir. Burada devrim, kaçınılmaz bir yapısal çöküş değil, öznenin kazanılmış bilincinin ve öznel müdahalesinin bir ürünüdür.
Antonio Gramsci ve Hegemonya Mücadelesi: Gramsci, Althusser'in İDA'larına benzer bir işlev gören "hegemonya" kavramını geliştirir. Ancak Gramsci için hegemonya, sadece bir tahakküm mekanizması değil, aynı zamanda bir mücadele alanıdır. Egemen sınıf, sadece devlet zoruyla (cebir) değil, sivil toplum kurumları (okul, medya, sendikalar) aracılığıyla rızayı da üretir. Bu nedenle devrim, sadece iktidarın zorla ele geçirilmesi ("cephe savaşı") değil, aynı zamanda sivil toplumda hegemonyayı kazanmak için verilen uzun vadeli bir "mevzi savaşı"dır. Bu savaş, kültürel ve ideolojik alanda öznelerin bilinçlerinin kazanılmasını, alternatif bir "yeni sağduyu"nun inşasını gerektirir. Gramsci'nin teorisi, öznenin aktif, stratejik mücadelesine kapıyı sonuna kadar açar.
Rosa Luxemburg ve Kitle Grevinin Yaratıcı Gücü: Luxemburg, kitle grevinin "kendiliğindenliğine" yaptığı vurguyla, devrimci süreçte öznenin (kitlelerin) yapısal kriz anlarında nasıl yaratıcı, dinamik ve öngörülemez bir güç olarak ortaya çıkabileceğini gösterir. Ona göre, kitle grevi, partinin dar taktiksel hesaplarının ötesinde, kitlelerin kendi deneyimleriyle öğrendiği, kendi öz-örgütlülüklerini yarattığı canlı bir süreçtir. Bu, devrimci öznenin, öncü partinin tam kontrolünden bağımsız, kendi içsel dinamiğine ve yaratıcılığına sahip olduğunun kabulüdür.
C) Sentez Arayışları ve Diyalektik Çözüm: Praksis Olarak Devrim
Saf yapısalcılık, insanı tarihin edilgen bir nesnesine, otomatik süreçlerin bir figüranına indirger. Bu, siyaseti ve devrimci umudu anlamsızlaştırır, bir tür "bekleyiş" siyasetine yol açar. Saf öznelik ise, kapitalizmin yapısal gücünü, onun krizleri içinden yeniden üretme kapasitesini hafife alan, romantik ama stratejiden yoksun, voluntarist bir isyancılığa düşme tehlikesi taşır.
Marksist diyalektiğin sunduğu çözüm, bu ikilemi PRAKSİS kavramıyla aşmaktır. Praxis, teori ve pratiğin, yapı ve öznenin aşılması (Aufhebung) anlamında diyalektik birliğidir. Marx'ın 11. Feuerbach Üzerine Tez'deki ("Filozoflar dünyayı yalnızca çeşitli biçimlerde yorumladılar; oysa sorun onu değiştirmektir") ünlü ifadesi, bu birliğin manifestosudur.
Praksis şu anlama gelir: Devrimci özne (işçi sınıfı ve onun örgütlü biçimleri), kapitalist yapıyı bilimsel olarak analiz eder (teori). Bu analizden hareketle, onu değiştirecek kolektif eylemi (pratik) örgütler. Ancak bu eylem süreci, sadece yapıyı dönüştürmekle kalmaz, aynı zamanda öznenin kendisini de dönüştürür. Mücadele içinde işçi sınıfı, yeni bir bilinç, yeni bir örgütlülük kapasitesi, yeni bir kültür ve yeni bir insanlık durumu yaratır. Yapı özneyi belirler, ancak özne de yapıyı dönüştürür. Bu karşılıklı etkileşim, diyalektik hareketin ta kendisidir.
Filmde Marx ve Engels'in yaptığı tam da budur. Weitling'in saf özneliğini ve Proudhon'un yapı-içi reformizmini reddederlerken, hem yapıyı derinlemesine anlamanın (Kapital'i yazma projesi) hem de onu değiştirecek örgütlü özneyi inşa etmenin (Komünist Birlik, Enternasyonal) aynı anda ve birbiriyle ilişki içinde gerekli olduğunu gösterirler. Onların devrimciliği, ne sadece bir "bilim"dir ne de sadece bir "eylem"dir; o, bir "praksis"tir.
II. BÖLÜM: EVRENSEL SINIFIN SONU MU? SINIF VE KİMLİĞİN DİYALEKTİĞİ
A) Tarihsel Kökler: "Genç Karl Marx"ta Sınıf ve Kimliğin İzleri
Film, açık bir şekilde sınıf analizine odaklanır, ancak dikkatli bir okumayla, kimlik meselelerine dair önemli ipuçları ve metaforik anlatılar da barındırır.
Engels'in Etnografik Bakışı: Sınıfın Heterojen Yapısı: Friedrich Engels, filmde sadece bir teorisyen ve finansör değil, aynı zamanda bir alan araştırmacısıdır. "İngiltere'de Emekçi Sınıfların Durumu" çalışması, işçi sınıfının sefaletini, kadın, erkek, çocuk, İngiliz, İrlandalı gibi tüm bileşenleriyle birlikte somut olarak tasvir eder. Bu tasvir, sınıfı homojen, tek bir çıkarı olan bir blok olarak değil, içinde farklı deneyimler, farklı ezilme biçimleri ve dolayısıyla farklı bilinç potansiyelleri barındıran bir kategori olarak görmenin başlangıcıdır. Engels, işçi sınıfının birliğini savunurken, onun içindeki farklılıkları ve bu farklılıkların yarattığı özgül sömürü biçimlerini de görmezden gelmez.
Mary Burns: Sessiz Bir Kesişimsellik Sembolü: Engels'in partneri Mary Burns, belki de filmdeki en önemli "sessiz" karakterdir. O, sadece bir aşk ilgisi değil, Marx'ın teorik olarak henüz tam olarak kavramlaştırmadığı "saf" sınıf kavramına bir beden, bir deneyim, bir "kimlik" kazandıran sembolik bir figürdür. Mary, İrlandalı bir işçidir. 19. yüzyıl İngiltere'sinde bu, onun sömürüsünü ve ezilmişliğini çifte, hatta üç katmanlı hale getirir: 1) İşçi sınıfının bir üyesi olarak ekonomik sömürü, 2) İrlandalı bir kimlik olarak etnik ve kültürel aşağılanma (İrlandalılar, İngiliz işçi sınıfı içinde bile en alt tabakayı oluşturuyordu), 3) Bir kadın olarak toplumsal cinsiyet temelli baskı. Film bu noktayı derinlemesine işlemese de, Mary Burns karakteri, "sınıf"ın, iç içe geçmiş kimliklerden (cinsiyet, etnisite) bağımsız düşünülemeyeceğine dair güçlü ve geleceği haber veren bir işarettir.
B) Teorik Ayrışma: Evrensel Sınıf Tezinden Kesişimsellik Teorisine
1. Sınıfın Önceliği: Klasik Marksizmin Temel Taşı
Klasik Marksist gelenek, tarihsel analizin ve devrimci dönüşümün merkezine sınıf mücadelesini yerleştirir. Bu anlayışta, sınıf, diğer tüm toplumsal bölünmelerin üzerinde, nihai belirleyici olarak görülür.
Marx ve Engels: "Evrensel Sınıf" Olarak Proletarya: "Komünist Manifesto"da ilan edildiği gibi, "(...) şimdiye kadarki bütün toplumların tarihi, sınıf savaşımları tarihidir." Proletarya, kendisini kurtararak tüm insanlığı kurtaracak "evrensel bir sınıf" (universal class) konumundadır. Çünkü onun kurtuluşu, özel mülkiyetin ortadan kalkması ve sınıfsız bir toplumun kurulması anlamına gelir. Bu perspektiften bakıldığında, kadınların ezilmesi, ırkçılık gibi diğer ezilme biçimleri, özel mülkiyetin ve sınıflı toplumun bir yansıması veya "tali ürünleri" olarak görülür. Nihai çözüm, sınıfın ortadan kalkmasıyla gelecektir. Bu, diğer mücadeleleri önemsizleştirmek değil, onların nihai zeminini göstermek olarak okunabilir, ancak pratikte sıklıkla bir "sınıf indirgemeciliğine" dönüşmüştür.
Geleneksel Marksistlerin Katı Yorumu: İkinci Enternasyonal'in önde gelen isimleri olan Karl Kautsky ve Georgi Plehanov gibi düşünürler, Marksizmi, ekonomik determinizm ve evrimci bir tarih anlayışına doğru çekmişlerdir. Bu okumada, tarihin diyalektik materyalist yasaları, kapitalizmin kaçınılmaz çöküşünü ve sosyalizmin zaferini garanti eder. Diğer toplumsal mücadele formları (kadın hareketi, ulusal kurtuluş hareketleri), ana çelişki (sınıf mücadelesi) çözülmeden nihai sonuç alamayacak ikincil mücadeleler olarak görülme eğilimindedir.
2. Kimliğin Meydan Okuması: "Biz Sadece İşçi Değiliz!"
yüzyılın ikinci yarısından itibaren, Yeni Sol, sivil haklar, feminist, anti-sömürgeci ve ekolojik hareketlerle birlikte, Marksizmin bu "sınıf indirgemeciliğine" köklü bir itiraz yükseldi. Bu itiraz, ezilmenin sadece ekonomik sömürüden ibaret olmadığını, kültürel, sembolik, psikolojik ve bedensel boyutları olduğunu vurguladı.
Feminist Marksizm: Yeniden Üretim Emek ve Patriarkanın İç İçe Geçişi: Silvia Federici, Maria Mies ve Lise Vogel gibi teorisyenler, kapitalist birikimin, kadınların ev içinde gerçekleştirdiği "yeniden üretim emeği"ne (çocuk doğurma, büyütme, yemek yapma, temizlik, duygusal destek sağlama) dayandığını gösterdi. Federici'nin "Caliban ve Cadı" eseri, kapitalizmin ilkel birikim sürecinde kadın bedenlerinin, bilgilerinin ve üreme kapasitelerinin nasıl kontrol altına alındığını, metalaştırıldığını ve şeyleştirildiğini anlatarak, kapitalizm ve patriarkanın birbirinden ayrılamaz tarihsel birlikteliğini yazar. Bu, "sınıf" ve "toplumsal cinsiyet"in birbirini inşa eden kategoriler olduğunun tarihsel kanıtıdır.
Irkçılık Karşıtı ve Sömürgecilik Karşıtı Marksizm:
Frantz Fanon: "Yeryüzünün Lanetlileri"nde, sömürge şiddetinin sadece ekonomik bir sömürü olmadığını, aynı zamanda derin bir psikolojik ve varoluşsal travma yarattığını analiz eder. Sömürge halkının öznesi, Avrupa işçi sınıfından farklı bir tarihsellik ve bilinç ("siyah bilinç") taşır. Fanon, ırkçılığın, kapitalizmin basit bir "yan ürünü" olmadığını, onun kurucu unsurlarından biri olduğunu gösterir.
Angela Davis: "Kadın, Irk ve Sınıf" kitabı, kesişimsellik analizinin klasik bir örneğidir. Davis, siyah bir kadın işçinin deneyiminin, sınıf, ırk ve cinsiyet ezisinin kesişiminde şekillendiğini gösterir. Onun mücadelesi, bu üç cephede birden verilmek zorundadır. Bu mücadeleler birbirinin yerine ikame edilemez.
Cedric J. Robinson: "Black Marxism" adlı çığır açıcı eserinde, kapitalizmin, Avrupa feodalizmi ve ırkçılığın iç içe geçtiği özgül bir tarihsel ürün olduğunu iddia eder. Dolayısıyla, siyah radikal geleneğin, beyaz Avrupa Marksizmi'nden kökten farklılaştığını ve onun "aykırı sesi" olduğunu savunur.
Ekolojik Marksizm ve Kapitalosen: John Bellamy Foster ve özellikle Jason W. Moore, Marksist analizi ekolojik krize taşır. Moore, "Kapitalosen" kavramıyla, kapitalizmin, doğayı (insan doğası dahil) bir "dışarısı", bedava bir "hammadde" kaynağı olarak gördüğü ve sonsuz bir birikim uğruna metalaştırdığı bir çağ olduğunu savunur. Bu perspektif, ekolojik mücadelenin, sınıf mücadelesinden ayrı olmadığını, çünkü ekolojik yıkımdan en çok yoksul ve ezilen toplulukların etkilendiğini gösterir. İklim adaleti, bir sınıf ve kimlik meselesidir.
C) Sentez ve İttifaklar Siyaseti: Diyalektik Bütünsellik ve Çifte Hareket
"Sınıf indirgemeciliği", ırkçılık, cinsiyetçilik, ekolojik yıkım gibi meseleleri ikincil görme, onları "ana çelişki" çözülünce kendiliğinden hallolacak sorunlar olarak algılama hatasına düşer. Bu, devrimci hareketin geniş toplumsal kesimlerle ittifak kurmasını engeller ve siyaseten daralmasına neden olur. Öte yandan, "saf kimlik politikası" ise, kapitalizmin yapısal mantığını ve ekonomik sömürünün merkeziliğini görmezden gelerek, sistem-içi tanınma mücadelesiyle sınırlı kalma, hatta kapitalizmin kimlikleri piyasalaştırarak ("gökkuşağı kapitalizmi") nasıl içerip etkisizleştirdiğini anlamama riski taşır.
Bu ikilemi aşmanın yolu, sınıfı ve kimliği, bir "lokomotif ve vagonlar" modeli yerine, bir "ağ" modeli içinde düşünmektir. Her bir ezilme biçimi, diğerleriyle iç içe geçmiş ve onlar tarafından şekillendirilmiştir. Siyah bir kadın işçi, hem ırkçılığa hem de cinsiyetçiliğe hem de ekonomik sömürüye maruz kalır. Bu ezilme biçimleri birbirinden ayrıştırılamaz; onlar, tek ve bütünleşik bir baskı deneyimi oluşturur.
Nancy Fraser'ın "çifte hareket" (redistribution and recognition) teorisi, bu sentez için değerli bir çerçeve sunar. Fraser'a göre, çağdaş sosyal mücadeleler, iki boyut üzerinde ilerler:
Dağıtım Mücadelesi (Redistribution): Ekonomik adaletsizliğe, sömürüye ve kaynakların eşitsiz dağılımına karşı verilen mücadele. Bu, geleneksel sınıf mücadelesinin alanıdır.
Tanınma Mücadelesi (Recognition): Kültürel değer, statü ve kimlik temelindeki aşağılanmaya, dışlanmaya ve görünmez kılınmaya karşı verilen mücadele. Bu, kimlik politikalarının alanıdır.
Fraser'a göre, bu iki mücadele birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır. Gerçek bir sosyal adalet, hem ekonomik dağıtımda adaleti hem de kültürel tanınmayı gerektirir. Buradan hareketle, Marksist bir praksis, hem sınıfın yapısal konumunun analizinden vazgeçmeden, hem de kimliklerin tanınma mücadelesini ciddiye alarak, tüm ezilenlerin birliğini inşa edecek yeni bir ittifaklar siyasetini hayata geçirmelidir.
Bu, sınıfı merkezden atmak değil, onu diğer mücadelelerle diyaloğa sokmak, onlardan öğrenmek ve onlar tarafından dönüştürülmüş bir biçimde yeniden düşünmektir. Devrimci özne, artık sadece "beyaz, erkek, sanayi işçisi" değil, tüm renkleri, cinsiyetleri, kimlikleri ve deneyimleriyle, doğayla uyumlu yeni bir ilişki arayışındaki "ezilenlerin çoğunluğu"dur.
SONUÇ: PRAKSİSİN GÜNCEL GÖREVİ OLARAK MARKSİZMİN AYKIRI SESLERİ
"Genç Karl Marx" filmi, Marksist düşüncenin doğuş anının, bir dizi yoğun teorik ve siyasi çatışmanın arenası olduğunu bize hatırlatır. Bu çatışmalardan doğan Marksizm, ne Weitling'in duygusal isyanına, ne Proudhon'un ütopik reformizmine, ne de Genç Hegelcilerin soyut felsefesine indirgenebilirdi. O, bu "aykırı sesler"le hesaplaşarak, onların sınırlarını göstererek ve onlardan aldığı doğruları kendi bünyesinde eriterek, daha güçlü, daha bilimsel ve daha kapsayıcı bir teori olarak şekillendi.
Bugünün Marksizmi, 21. yüzyıl kapitalizminin –finansallaşmış, dijitalleşmiş, neoliberal, ekolojik krizle çevrelenmiş– karmaşık gerçekliği karşısında, benzer bir diyalektik sınavla karşı karşıyadır. Yapı-Özne ve Sınıf-Kimlik tartışmaları, güncelliğini ve aciliyetini korumaktadır:
Yapı daha soyut, küresel ve görünmez hale gelmiştir (algoritmik yönetim, finansal sermayenin küresel dolaşımı, veri meta-ekonomisi).
Özne ise daha parçalı, çeşitli ve ağ tabanlıdır (göçmen işçiler, platform/gig ekonomisi çalışanları, dijital proleterya, iklim mültecileri, feminist dalgalar, LGBTQ+ hareketleri, Black Lives Matter).
Sınıf ilişkileri, kimlikle daha karmaşık ve iç içe geçmiş bir hal almıştır.
Bu yeni koşullar altında, Marksist bir praksisin görevi, filmde genç Marx'ın yaptığı gibi, yeni gerçekliği anlamak (yapıyı analiz) ve onu değiştirecek yeni özneleri bulmak, onlarla birlikte çalışmak ve örgütlemek (örgütlü özneyi inşa) arasındaki diyalektik birliği yeniden kurmaktır. Bu, hem kapitalizmin küresel yapısal mantığının analizinden vazgeçmeden, hem de yerel, kimlik temelli, ekolojik mücadelelerin taleplerini ve deneyimlerini ciddiye alarak, onları küresel bir anti-kapitalist projeye bağlayacak yeni siyasal formlar ve ittifaklar yaratmak anlamına gelir.
Marksizm, kendi içindeki "aykırı sesleri" –feminist eleştiriyi, ırkçılık karşıtı meydan okumayı, ekolojik uyarıyı, queer teorinin sorgulamalarını– bir tehdit olarak değil, kendini yenilemek ve zenginleştirmek için bir fırsat olarak görmelidir. Bu sesler, Marksizmin, tüm ezilme biçimlerinin ortak düşmanı olan kapitalist moderniteye karşı verilen mücadelede, daha kapsayıcı, daha esnek ve dolayısıyla daha güçlü bir teorik ve siyasi araç haline gelmesine yardımcı olabilir.
Film biter, ancak Marx ve Engels'in gençliklerinde başlattıkları o yaratıcı, eleştirel ve diyalektik düşünme pratiği, bugün bizlere, tıpkı bir oyuncak fabrikasının adaletsiz kurallarını değiştirmek isteyen çocuklar gibi, daha özgür, daha adil ve daha sürdürülebilir bir dünya için mücadele etme cesareti, aklı ve yöntemini miras bırakır. Bu mirası sahiplenmek, onu dogmatik bir şekilde tekrarlamak değil, bugünün dünyasının somut koşullarında, onun diyalektik ruhunu ve praksis enerjisini yeniden üretmektir.
KAYNAKÇA
A) Temel Metinler (Marx & Engels):
Marx, Karl & Engels, Friedrich. (1848). Komünist Manifesto. İstanbul: Yordam Kitap.
Marx, Karl. (1847). Felsefenin Sefaleti. Ankara: Sol Yayınları.
Marx, Karl. (1852). Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i. İstanbul: Yar Yayınları.
Marx, Karl. (1867). Kapital, Cilt 1: Kapitalist Üretimin Eleştirisi. Ankara: Sol Yayınları.
Engels, Friedrich. (1845). İngiltere'de Emekçi Sınıfların Durumu. İstanbul: Evrensel Basım Yayın.
Engels, Friedrich. (1884). Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni. Ankara: Sol Yayınları.
B) Yapı-Özne Tartışması:
7. Althusser, Louis. (1965). Kapital'i Okumak. İstanbul: İthaki Yayınları.
8. Althusser, Louis. (1970). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. İstanbul: İthaki Yayınları.
9. Gramsci, Antonio. (1929-35). Hapishane Defterleri (Cilt 1-4). İstanbul: Kalkedon Yayıncılık.
10. Lukács, Georg. (1923). Tarih ve Sınıf Bilinci. İstanbul: Belge Yayınları.
11. Luxemburg, Rosa. (1906). Kitle Grevi, Parti ve Sendikalar. İstanbul: Yazın Yayıncılık.
12. Thompson, E. P. (1963). İngiliz İşçi Sınıfının Oluşumu. İstanbul: Birikim Yayınları.
C) Sınıf-Kimlik Tartışması (Feminist, Irkçılık Karşıtı, Ekolojik Marksizm):
13. Davis, Angela. (1981). Kadın, Irk ve Sınıf. İstanbul: Yazın Yayıncılık.
14. Federici, Silvia. (2004). Caliban ve Cadı: Kadınlar, Beden ve İlksel Birikim. İstanbul: Otonom Yayıncılık.
15. Fanon, Frantz. (1961). Yeryüzünün Lanetlileri. İstanbul: Verso Yayınları.
16. Fraser, Nancy & Honneth, Axel. (2003). Redistribution or Recognition? A Political-Philosophical Exchange. Londra: Verso.
17. Mies, Maria. (1986). Patriarchy and Accumulation on a World Scale: Women in the International Division of Labour. Londra: Zed Books.
18. Robinson, Cedric J. (1983). Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
19. Vogel, Lise. (1983). Marxism and the Oppression of Women: Toward a Unitary Theory. Leiden: Brill.
20. Moore, Jason W. (2015). Capitalism in the Web of Life: Ecology and the Accumulation of Capital. Londra: Verso.
21. Foster, John Bellamy. (2000). Marx's Ecology: Materialism and Nature. New York: Monthly Review Press.
D) Çağdaş Tartışmalar ve Sentez Arayışları:
22. Hardt, Michael & Negri, Antonio. (2000). İmparatorluk. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
23. Harvey, David. (2005). Yeni Emperyalizm. İstanbul: Everest Yayınları.
24. Jameson, Fredric. (1991). Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mantığı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
25. Žižek, Slavoj. (2009). İlk Trajedi, Sonra Komedi. İstanbul: Encore Yayınları.
26. Crenshaw, Kimberlé. (1991). "Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color". Stanford Law Review, 43(6), 1241–1299.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder